چند روایت از سبک و شیوه کارگردانی ژان لوک گدار

در تاریخ سیزدهم سپتامبر، ژان لوک گدار، کارگردان، منتقد و فیلمنامه نویس به نام فرانسوی درگذشت. کارگردانی که با تحصیلات “قوم شناسی” وارد صنعت فیلم سازی شد و حالا در صدر کارنامه فیلمسازی اش راه اندازی موج نو فرانسه است که میدرخشد. در کنار او، آلن رنه، انیس واردا، فرانسوا تروفو، ژاک دمی، اریک رومر، کلود شابرول و ژاک ریوت بودند که اثری مشهود از اولین دوره موج نو برجای گذاشتند. تروفو در یکی از مصاحبه هایش فیلمسازان را در دوسته قرار میدهد. دسته اول، فیلمسازانی که طبیعت کنش ها را به تصویر میکشند و گروه دوم که تروفو، گدار را در این دسته میبیند، سینما را برای نمایش ایده هایشان میخواستند. این مقاله از یلووال مدیا قصد دارد به بررسی شیوه ای که رادیکال ترین کارگردان تاریخ سینما برای نمایش ایده هایش پیش میگرفته بپردازد.

فیلمنامه، بی فیلمنامه

سال 1980 “دیک کوِت” مجری آمریکایی در جواب تمام سوال هایی که از گدار میپرسد، جواب هایی ماندگار میگیرد. کوِت: “درمورد شما میگویند که فیلمنامه ای به بازیگران نمیدهید. در واقع اصلا فیلمنامه ای ندارید.” ژان لوک گدار: “چرا فیلمنامه وجود دارد ولی نه به آن روشی که شما در آمریکا میشناسید. همین حالا دو فیلمنامه آینده در جیبم هست.” و دو دفترچه کوچک زرد و صورتی را از جیبش در می آورد.

کوِت: “فقط سه کلمه در هر صفحه دارد!!” و گدار در تایید حرفش میگوید که این روش و شروع کار من است. فیلم از نفس افتاده که گدار ایده داستان آن را از تروفو گرفته بود، در سال 1960 منتشر شد و بهترین کار گدار شناخته شد. این فیلم که برنده جایزه ژان ویگو نیز شد، بدون فیلمنامه فیلمبرداری شد.

گدار برای ساخت فیلم بسیار مورد تحسین منتقدان قرار گرفت چرا که تمام رویه ها و چارچوب ها را کنار گذاشته بود و بداهه هایی میگفت که دیدنی و شنیدنی بودند. در حین فیلمبرداری گدار یک شبه دیالوگ را برای بازیگران خودش ترسیم میکرد و در تمرینات آن را اصلاح میکرد. بعد از آن تجربه، از فیلم های بعد او به گفتن پاسخ های شخصیت های فیلم از پشت دوربین در حین فیلمبرداری متوسل شد. تمام این تصمیمات، نمایانگر تلاش گدار برای تحمیل دید خود و یا ایجاد یک اثر انتزاعی عجیب و غریب است.

شخصیت ها در آثار گدار کجا ایستادند

کوِت: “آقای گدار، در مورد شما گفته شده که شخصیت های فیلم هایتان را از لحاظ حسی از یکدیگر دور نگه میدارید. در واقع عمدا کاری میکنید که تماشاگران فاصله خودشان را با فیلم و شخصیت ها حفظ کنند و از لحاظ حسی با آنها درگیر نشوند. درست است؟” ژان لوک گدار: “گاهی برای نگاه کردن به پدیده ها، آدم ها و شرایط باید از آن ها فاصله بگیرید. در تبلیغات، آنقدر شما را به محصول نزدیک میکنند که نمیتوانید چیزی غیر از آن ببیند. برای همین شما را فقط با یک نام آشنا میکنند چون چیزی جز آن نمیبینید. اما بعضی وقتها شما باید دورتر ایستاده باشید و از دور همه چیز را تماشا کنید.

حتی در یک رابطه عاشقانه نیز باید فاصله بگیرید تا بتوانید عشق را دوباره کشف کنید.” فیلم گذران زندگی را اگر دیده باشید کاملا در جریان درست داستان قرار میگیرید ولی برای شناخت شخصیت، آنقدری ناموفق هستید که ترجیح میدهید در سکانس معرکه رقص نانا (با بازی آنا کارینا) با شخصیت اصلی داستان برقصید و بیخیال شناختش شوید. با این حال، پاره نشدن طناب ارتباطی فیلم و شما نشان میدهد این متد خللی در کار ایجاد نمیکند..

جامپ کات، روشی منفور تا قبل از “از نفس افتاده”

جامپ کات زمانی است که یک عکس با برشی شکسته می شود و باعث می شود سوژه در زمان فوراً به جلو بپرد. در حالی که بیشتر تکنیک‌های ویرایش برای «پنهان کردن» ویرایش طراحی شده‌اند، جهش یک انتخاب سبک است که ویرایش را کاملاً قابل مشاهده می‌کند. اگر بخواهیم قدمت این روش را تخمین بزنیم، باید بی معطلی بگوییم جامپ کات هم اندازه سینما عمر دارد! و اما رابطه گدار با جامپ کات. او در این فیلم جنایی کم هزینه اش (از نفس افتاده) از جامپ‌کات‌ها به شیوه‌ای جدید و هیجان‌انگیز استفاده گسترده‌ای کرد که انرژی جنبشی اضافه میکرد. دلیل مهم دیگر کمتر کردن مدت زمان فیلم بود. همانطور که برای هر مخاطبی قابل پیش بینست، فیلم درست 60 دقیقه بیشتر از چیزی که ما حالا از “از نفس افتاده” میبینیم بوده و با تدوین به 90 دقیقه رسیده است. گدار: “من به وضوح به یاد دارم — چگونه این روش معروف برش را اختراع کردم، که اکنون در تبلیغات استفاده می شود: ما همه عکس ها را می گرفتیم و به طور سیستماتیک هر چیزی را که می شد برش دادیم، در حالی که سعی می کردیم کمی ریتم را حفظ کنیم.”

وارد راديكال گدار نشويد!

در تمام مراحل جمع آوري اطلاعات براي اين مقاله از يلووال مديا به من ثابت شد كارگرداني كه تمام عمرش را درگير بداهه پردازي ميكند، روياها و اهداف بزرگ ترسناكي دارد كه دوستدارانش بايد آنقدري آماده باشند كه پا به پاي او بدوند و لحظه لحظه فيلمهايش را درك كنند.

مثلا اگر در سكانسي ترجيح ميدهد شما نگاهتان به يك دستفروش باشد و گوشتان را به بازيگر بسپاريد، چاره اي جز اطاعت نداريد. البته خالی از لطف نیست که اشاره کنیم تاثیرگذاری و تحولی که او در سینما ایجاد کرد موجب دیده شدن بسیاری از بازیگرانش نیز شد. آنا کارینا، همسر ژان لوک گدار، با رزومه ای که فقط یک بازی در تبلیغات تلویزیونی در آن ثبت شده بود، نظر گدار را به سمت خودش جلب کرد و در کنار رابطه عاطفی که بین انها شکل گرفت، گدار پیشنهاد بازی در فیلم «زن، زن است» نیز به او داد. آلن دلون، بازیگر مطرح فرانسوی که از سال ۱۹۹۰ همکاری اش را با ژان-لوک گدار با بازی در فیلم «موج نو» آغاز کرد. فیلمی که در جشنواره کن ۱۹۹۰ با حضور آلن دلون و گدار به نمایش در آمد.

دلون در واکنش به درگذشت گدار گفت: «صفحه ای در سینما در حال ورق خوردن است… ممنون ژان لوک بابت خاطرات زیبایی که برای ما به جا گذاشتی. همیشه به داشتن موج نو در کارنامه ام افتخار میکنم.» همچنین همکاری گدار با ژان پل-بلموند، بازیگری که ۶ سپتامبر سال گذشته درگذشت و از بازیگران به نام و محبوب موج نوی فرانسه بود نیز در تاریخ سینما لحظات به یادماندنی را به جای گذاشته. پررنگتر از همه بازی او در فیلم از نفس افتاده است که هنر بازیگری او با انتخاب درست دیالوگ ها و نقاط اوج و فرود به درستی اثری جاودانه خلق کرده است. در انتها، همانطور که آلن دلون نیز اشاره کرد، سینما سوگوار مهره بسیار مهمی شده است و از این پس کارگردانانی که با سبک و راه گدار آشنایی دارند پرچمدار او در سینما خواهند بود.