شرق بهشت، چه کسی حق انتخاب دارد؟ نگاهی روان‌شناختی به شخصیت‌ها با مفهوم تیمشل

موضوعی پیچیده است این که چرا بعضی آدم‌ها رنجی را که تجربه کرده‌اند به دیگران منتقل می‌کنند، درحالی‌که بعضی دیگر می‌کوشند راه متفاوتی در پیش بگیرند؟ آیا گذشته ما را به آدمی تبدیل می‌کند که هستیم، یا هنوز می‌توانیم چیزی فراتر از آن باشیم؟

مینی‌سریال «شرق بهشت» (East of Eden)، اقتباس زوئی کازان از رمان مشهور جان اشتاین‌بک، داستان خانواده‌ای را روایت می‌کند که در آن عشق، حسادت، رقابت و نیاز به پذیرفته شدن، زندگی چند نسل را به هم گره زده‌اند. در این جهان، گذشته به‌سادگی پشت سر گذاشته نمی‌شود؛ در رابطه پدران و فرزندان تکرار می‌شود و گاهی به شکلی تازه در زندگی نسل بعد ظاهر می‌شود.

برای فهم روان‌شناختی این شخصیت‌ها، می‌توان به مفهوم محوری رمان، «تیمشل» (Timshel)، رجوع کرد؛ واژه‌ای که لی در گفت‌وگو با ساموئل همیلتون آن را به معنای «تو می‌توانی» تفسیر می‌کند. این مفهوم بر امکان انتخاب تأکید دارد: انسان نه محکوم به تکرار گذشته است و نه تضمینی برای رهایی از آن دارد. پرسش این است که با آنچه زندگی از ما ساخته، چه می‌کنیم؟

در این مطلب از یلووال مدیا با نگاهی به مفهوم تیمشل به شخصیت های این سریال می‌پردازیم.

کتی؛ آیا گذشته می‌تواند انتخاب‌های انسان را توضیح دهد؟

برای تحلیل کتی، باید میان دو موضوع تفاوت بگذاریم: شرایطی که زندگی او را شکل داده‌اند و تصمیم‌هایی که خودش در واکنش به آن شرایط گرفته است. در اقتباس جدید زوئی کازان، گذشته کتی و تجربه خشونت و سلطه پدرش پررنگ‌تر شده‌اند؛ در نتیجه، رفتارهای او بیش از رمان در ارتباط با تجربه‌های آسیب‌زا و محدودیت‌های زنان در جامعه آن دوران قرار می‌گیرند. اما این زمینه‌ها به‌تنهایی توضیح نمی‌دهند که چرا او بارها به فریب و آسیب‌رساندن به دیگران روی می‌آورد.

کتی در بخش مهمی از زندگی‌اش می‌کوشد کنترل موقعیت‌ها و آدم‌ها را در دست بگیرد؛ او از زیبایی، جذابیت و توانایی شناخت خواسته‌های دیگران برای تأثیرگذاشتن بر آن‌ها استفاده می‌کند. بعدها  با تغییر هویت و تبدیل‌شدن به کیت، در فضای روسپی‌خانه به قدرت و استقلال مالی می‌رسد؛ اما شیوه او برای حفظ این قدرت همچنان بر دستکاری، تهدید و بهره‌برداری از دیگران استوار است. بنابراین، مسئله فقط این نیست که کتی برای رهایی از سلطه دیگران تلاش می‌کند؛ مسئله این است که در مسیر رهایی خود، بارها به سلطه‌گر تبدیل می‌شود.

از منظر تیمشل، اینجا با پرسشی اخلاقی روبه‌رو می‌شویم: آیا رنجی که انسان تجربه کرده، به او حق می‌دهد رنج را به دیگران منتقل کند؟ پاسخ منفی است. تجربه‌های گذشته می‌توانند ترس‌ها، شیوه‌های دفاعی و برداشت ما از روابط را شکل دهند، اما توضیح‌دادن رفتار با توجیه‌کردن آن یکی نیست. اگر کتی در گذشته آموخته باشد که برای آسیب‌ندیدن باید پیش‌دستی کند، دیگران را کنترل کند یا اجازه ندهد کسی به او نزدیک شود، این تجربه‌ها ممکن است بخشی از منطق رفتارش را روشن کنند؛ اما مسئولیت فریب‌دادن، خشونت‌ورزیدن و نابودکردن زندگی دیگران را از میان نمی‌برند.

بااین‌حال، دشواری تحلیل کتی این است که در رمان اشتاین‌بک، او تقریبا از آغاز موجودی تصویر می‌شود که گویی از توانایی انتخاب خیر محروم است. این تصویر با پیام محوری تیمشل تناقض دارد؛ زیرا اگر انسان از ابتدا و به‌طور قطعی محکوم به شر باشد، دیگر انتخاب چه معنایی خواهد داشت؟ برخی خوانش‌های انتقادی جدیدتر همین تناقض را بررسی می‌کنند و می‌پرسند آیا روایت، کتی را پیش از آنکه فرصت شناخت کامل او را به خواننده بدهد، به موجودی ذاتا شرور تبدیل می‌کند.

اقتباس زوئی کازان را می‌توان تلاشی برای بازکردن همین پرسش دانست: اگر کتی را نه صرفا تجسم شر، بلکه انسانی شکل‌گرفته در مناسبات خشونت‌آمیز و نابرابر ببینیم، آیا نگاه ما به او تغییر می‌کند؟ بله؛ اما تغییر نگاه به معنای تبرئه او نیست. می‌توان محدودیت‌ها و رنج‌های کتی را دید و در عین حال، رفتارهای مخربش را مسئولانه بررسی کرد.

آدام؛ وقتی رؤیا جای واقعیت را می‌گیرد

آدم تراسک به تصویری آرمانی از زندگی دل می‌بندد؛ تصویری که در آن عشق می‌تواند همه‌چیز را از نو بسازد. اما گاهی ما به‌جای شناختن دیگری، تصویری از او می‌سازیم که قرار است نیازها و آرزوهایمان را برآورده کند. وقتی واقعیت با این تصویر فاصله می‌گیرد، نه‌فقط رابطه، بلکه معنایی که برای زندگی ساخته‌ایم ممکن است فرو بریزد.

رابطه آدام با پسرانش از این منظر اهمیت دارد. او در خانواده‌ای بزرگ شده که مقایسه و ترجیح دادن، بخشی از روابط پدر و فرزندی بوده است. در جایگاه پدر، ممکن است ناخواسته بخشی از همان الگوها را تکرار کند؛ حتی اگر قصدش آسیب زدن نباشد.

آدام یادآوری می‌کند که نیت خوب همیشه برای جلوگیری از آسیب کافی نیست. گاهی تغییر از جایی شروع می‌شود که فرد حاضر است فاصله میان آنچه قصد داشته انجام دهد و آنچه واقعا بر دیگری اثر گذاشته است، ببیند.

چارلز؛ وقتی محبت به رقابت تبدیل می‌شود

در رابطه چارلز و آدام، مسئله فقط اختلاف دو برادر نیست؛ مسئله این است که هرکدام جایگاه خود را در نگاه پدر چگونه تجربه می‌کنند. وقتی یکی احساس می‌کند دیگری بیشتر دوست داشته می‌شود، محبت به چیزی تبدیل می‌شود که باید برای به دست آوردنش رقابت کرد.

برای کودکی که ارزشمندی خود را از نگاه والدین می‌گیرد، ترجیح داده شدن خواهر یا برادر می‌تواند به معنای کافی نبودن خودش باشد. در چنین وضعیتی، رقیب خانوادگی به یادآور دائمی محرومیتی تبدیل می‌شود که فرد تجربه کرده است.

می‌توان خشم چارلز را در پیوند با احساس طردشدگی بررسی کرد، اما این احساس به‌تنهایی رفتارهای او را توجیه نمی‌کند. ما همیشه انتخاب نمی‌کنیم چه احساسی در ما شکل بگیرد؛ بااین‌حال، نحوه پاسخ دادن به آن احساس می‌تواند به دیگران آسیب برساند. تیمشل ما را دعوت می‌کند این دو موضوع را از هم جدا کنیم.

کال و آرون؛ دو پاسخ به یک نیاز

در نسل بعد، رقابت کال و آرون شکل تازه‌ای از مسئله ارزشمندی را آشکار می‌کند. آرون به نظر می‌رسد از رابطه نزدیک‌تری با پدر برخوردار است، درحالی‌که کال با احساس فاصله و پرسش‌هایی درباره جایگاه خود در خانواده دست‌وپنجه نرم می‌کند.

کال فقط به دنبال محبت نیست؛ می‌خواهد بفهمد به اندازه برادرش دوست‌داشتنی است. وقتی فرد ارزش خود را با دیگری می‌سنجد، هر نشانه‌ای از ترجیح دادن رقیب می‌تواند ترس‌هایش را تقویت کند. گاهی همین ترس از طرد شدن، فرد را به رفتارهایی سوق می‌دهد که فاصله‌اش را از دیگران بیشتر می‌کند.

اما آرون لزوما از فشارهای خانوادگی آزاد نیست. فرزندی که در جایگاه محبوب قرار می‌گیرد، ممکن است برای حفظ همان جایگاه به تصویری وابسته شود که دیگران از او ساخته‌اند.

این دو برادر نشان می‌دهند که یک خانواده می‌تواند تجربه‌های متفاوتی برای فرزندانش بسازد. بااین‌حال، شناختن شرایط هرکدام به معنای تعیین کردن سرنوشتشان نیست. گذشته بخشی از توضیح رفتار آن‌هاست، نه تمام پاسخ.

لی؛ کسی که امکان انتخاب را به یاد می‌آورد

در میان شخصیت‌های «شرق بهشت»، لی جایگاهی متفاوت دارد؛ او فقط شاهد کشمکش‌های خانواده تراسک نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین صداهای داستان در بحث درباره اختیار و سرنوشت است. گفت‌وگوی او با ساموئل همیلتون درباره معنای تیمشل، پرسشی را مطرح می‌کند که می‌توان آن را به تمام شخصیت‌های داستان تعمیم داد: آیا انسان ناگزیر است همان چیزی باشد که گذشته از او ساخته است؟

اهمیت لی در این است که انتخاب را به معنای نادیده گرفتن گذشته نمی‌فهمد. هیچ‌کس خانواده‌ای را که در آن متولد می‌شود، تجربه‌های کودکی یا محبتی را که دریافت می‌کند انتخاب نمی‌کند. بااین‌حال، نمی‌توان از این واقعیت نتیجه گرفت که تمام رفتارهای آینده او از پیش تعیین شده‌اند.

لی به ما یادآوری می‌کند که فهمیدن گذشته، پایان شناخت انسان نیست. باید دید فرد با آنچه به ارث برده چه می‌کند؛ آیا رنج خود را به دیگران منتقل می‌کند، آیا می‌تواند الگوهای تکرارشونده را بشناسد و آیا حاضر است مسئولیت رفتارهایش را بپذیرد؟

تیمشل وعده نمی‌دهد که تغییر آسان است یا همه آدم‌ها فرصت‌های یکسانی برای انتخاب دارند. معنای آن، زنده نگه داشتن امکان انتخاب است؛ حتی وقتی گذشته سنگین‌تر از آن به نظر می‌رسد که بتوان از آن عبور کرد.

تیمشل؛ امکان انتخاب، نه وعده تغییر

تیمشل نمی‌گوید که همه آدم‌ها از فرصت‌های برابر برخوردارند یا تغییر همیشه آسان است. تجربه‌های کودکی، روابط خانوادگی و شرایط زندگی بر انتخاب‌های ما اثر می‌گذارند. اما اگر تمام رفتارهای انسان را نتیجه اجتناب‌ناپذیر گذشته بدانیم، امکان تغییر را از همان ابتدا کنار گذاشته‌ایم.

شخصیت‌های «شرق بهشت» هرکدام به شکلی با این مسئله روبه‌رو می‌شوند. یکی برای کنترل دیگران تلاش می‌کند، دیگری به رؤیایی دست‌نیافتنی پناه می‌برد و آن دیگری رنج طردشدگی را به رقابت تبدیل می‌کند. هیچ‌کدام را نمی‌توان تنها با گذشته‌شان توضیح داد؛ باید دید با آن گذشته چه می‌کنند.

شاید پرسش اصلی سریال این نباشد که چه کسی ذاتا خوب است و چه کسی بد، بلکه این باشد که انسان تا چه اندازه می‌تواند از الگوهایی که در آن‌ها شکل گرفته فاصله بگیرد. آیا زخم‌هایی که خورده‌ایم، ناگزیر باید به زخم‌های دیگران تبدیل شوند؟

تیمشل پاسخ قطعی نمی‌دهد؛ فقط امکان دیگری را زنده نگه می‌دارد. ما گذشته‌مان را انتخاب نکرده‌ایم، اما شاید بتوانیم به‌تدریج شیوه مواجهه با آن را تغییر دهیم. میان زخمی که تجربه کرده‌ایم و رفتاری که در پاسخ به آن انجام می‌دهیم، همیشه راهی هموار وجود ندارد؛ بااین‌حال، شاید همان فاصله دشوار جایی باشد که انتخاب آغاز می‌شود.

برای تهیه این مطلب از این منابع استفاده شده است:

https://www.steinbeckintheschools.com/east-of-eden-reading-guides/character-summaries

https://www.netflix.com/tudum/articles/east-of-eden-ending-explained

https://www.netflix.com/tudum/articles/east-of-eden-cast-guide

https://www.sparknotes.com/lit/eastofeden/character/cathy-ames