چگونه می توان وارد دنیای مستند و مستندسازی بشویم؟

من با دیدن فیلم های مستند هیجان زده می شوم. شاید شنیدن چنین حرفی برایتان عجیب باشد. یا این سؤال پیش بیاید که مگر فیلم مستند هیجان انگیز هم وجود دارد؟ بله، بعضی ها هستند که از تماشا یا خدمات ساخت فیلم مستند، خیلی لذت می برند. البته اینکه فیلم مستند چطور ساخته و پرداخته شده باشد، خیلی مهم است.
اگر شما هم از علاقمندان سینمای مستند هستید و دوست دارید مستندساز شوید یا ساختن یک مستند خوب را تجربه کنید، خوب است اول با نکات کلیدی مستندسازی آشنا شوید.

مهمترین ویژگی های فیلم مستند

مستند، یعنی مستند. یعنی فیلمی که در واقعیت دخل و تصرف نکرده باشد. مستندساز باید سوژه را آن طور که در عالم واقع وجود دارد ثبت کند. در غیر این صورت با فضای فیلم داستانی سر و کار داریم.

اما اینکه واقعه چطور ثبت می شود و نگاه و تفسیر فیلمساز از جهان واقع چگونه است، جذابیت ها و تفاوت فیلم های مستند را می سازد وگرنه شما می‌توانید با دوربین موبایل فیلم مستند بسازید. گرایش های سیاسی و اجتماعی یا ایدئولوژیک هر فیلمساز، باعث می شود نگاه متفاوتی به جهان داشته باشد و حال و هوای فیلم مستندش هم متفاوت با دیگری باشد.
به همین دلیل هم این روزها فیلم های مستند، نه فقط خوراک خوبی برای شبکه های تلویزیونی و ماهواره ای هستند، که روی پرده سینما هم می روند و فروش خوبی دارند.
برای سینمای مستند، دسته بندی های مختلفی در نظر گرفته اند و فیلم ها را با توجه به موضوع و محتوا، در زیرمجموعه های سینمای مستند قرار می دهند.

چند قدم تا فیلم مستند

1- قدم اول در ساخت فیلم مستند و پاسخ سوال چطور مستندساز شویم؟ انتخاب سوژه است. پیشنهاد کارکشته های مستندسازی این است که سوژه ای را انتخاب کنید که به آن علاقه دارید. موضوعی که شما را هیجان زده می کند. اگر سراغ سوژه ای بروید که دوستش ندارید، احتمال این که نتیجه‌ی نهایی دوست داشتنی نباشد زیاد است. مستندی بسازید که نسبت به آن حس دارید و برایتان منطقی است. در مرحله اول مهم است که خودتان حرف خودتان را بفهمید.

2- دومین کاری که باید انجام بدهید این است که درباره موضوعی که در قدم اول انتخاب کرده اید، تحقیق کنید. تا می ‌توانید، تحقیق کنید. گاهی وقت ها داستان واضح است و گاهی هم نه. مهم این است که تا می توانید زیر و بم ماجرا را بررسی کنید و از هر کسی یا منبعی که ممکن است اطلاعاتی به شما بدهد، کمک بگیرید.در این مرحله، مستندساز یک خبرنگار حرفه ای می شود.

3- قدم بعدی برنامه ریزی است. در ساختن فیلم مستند هم مثل فیلم داستانی، برنامه ریزی اهمیت زیادی دارد. می توانید برای مستند خود یک طرح کلی در نظر بگیرید و چند سؤال مهم از خودتان بپرسید. درباره اینکه ساختار فیلم شما چطور باید باشد. اینکه آیا می توانید از تصاویر آرشیوی استفاده کنید، یا لازم است صفر تا صد فیلم را تصویربرداری کنید. هسته اصلی فیلم چیست و کجاست.
خلاصه هی درباره فیلم سؤال طرح کنید و جواب بدهید. جواب این سؤال ها به شما کمک می کند برنامه ریزی دقیق تری برای ساخت مستند خود داشته باشید.
با پاسخ هایی که آماده کرده اید، می توانید فهرستی تهیه کنید و طبق این فهرست، تصاویر و مصاحبه های لازم را ضبط کنید. همچنین می توانید هزینه های ساخت مستند را تخمین بزنید.

4- فیلمبرداری را آغاز کنید
حالا که می دانید چه می خواهید و قرار است چه بسازید، وقت آن است که دوربین را بردارید و فیلمبرداری را شروع کنید. البته در نظر بگیرید که می خواهید مستند را برای چه مدیایی بسازید و کجا ارائه دهید. با توجه به این موضوع، زاویه دوربین و اندازه نما را انتخاب کنید و به جزئیات فیلمبرداری توجه داشته باشید.
اگر امکان آن را دارید که از زاویه های مختلف تصویربرداری کنید، حتماً این کار را بکنید تا در تدوین دچار مشکل نشوید.

5- در فیلم مستند، بیشتر فیلمسازان فیلمنامه را بعد از فیلمبرداری می نویسند. یعنی با توجه به راش هایی که در اختیار دارند، فیلمنامه می نویسند. فیلمنامه مستند، توضیح می دهد که مخاطب قرار است چی ببیند.

6- قدم بعدی تدوین است. شاید مهمترین و جذاب ترین مرحله در ساخت فیلم مستند، همین مرحله تدوین باشد. اگر با نرم افزارهای تدوین آشنا هستید، پشت کامپیوتر می نشینید. راش ها را یکی یکی، با صبر و حوصله رصد می کنید و کنار هم می چینید.
اگر تدوین بلد نیستید، می توانید مقاله های مربوط به آموزش تدوین را بخوانید، که البته ممکن است کمی زمان کار را طولانی کنید. راه دیگر این است که راش ها و فیلمنامه را به تدوینگر تحویل بدهید تا او همین کار را انجام بدهد. خودتان هم اگر قول می دهید صبور باشید و به تدوینگر اعتماد کنید، می توانید کنار دستش باشید و مرحله تدوین را با همفکری همدیگر انجام بدهید.

7- وقت تماشا رسید
حالا که مستند شما تدوین شده و آماده است، می توانید راهی برای ارائه انتخاب کنید. این روزها با وجود شبکه های مجازی و امکاناتی که اینترنت در اختیارمان می گذارد، پخش فیلم راحت است. اما ممکن است دوست داشته باشید مستند خود را به جشنواره های فیلم مستند بفرستید. در این صورت اسم جشنواره ها را پیدا کنید و شرایط شرکت در آنها را بررسی کنید.
اگر در طول ساخت فیلم، کپی رایت را رعایت کرده باشید – که امیدوارم این کار را کرده باشید – برای ارائه کارتان مشکل حقوقی نخواهید داشت. اما مثل هر کار دیگری، شرکت در جشنواره ها هم کمی دوندگی و هزینه دارد.

اولین تجربه در ساخت مستند، خیلی مهم است و به احتمال زیاد بر مسیر کاری شما تأثیر زیادی خواهد گذاشت. پس سعی کنید وقتی مشغول کار شدید، لذت ببرید و سختی ها و پیچیدگی های مسیر را هم به چشم تجربه کارهای بعدی نگاه کنید. با این نگاه است که فیلم به فیلم، قدرتمندتر ظاهر خواهید شد. 

برای درک بهتر موضوعات بالا می توانید به مقاله 3 مستند برای هنرجویان فیلمسازی مراجعه نمایید تا اطلاعات بیشتری در این زمینه کسب نمایید.