نگاهی اجمالی به سینما و فیلم های مستند جنگ

از خرمشهر تا خارکیف، از آوینی تا شان پن

جنگ، حتی برای من که بعد از پایان جنگ ایران و عراق متولد شده ام واژه ی ترسناکی است. یکی از کابوس های تکراری که من حداقل چند بار در ماه میبینم، هواپیماهای جنگی هستند که در ارتفاعی پایین بر فراز خانه ی ما پرواز میکنند.  بمب هایی که رها می شوند و صدای وحشتناک ناشی از انفجار، که باعث می شود با حال بد از خواب بپرم. وقتی با روانشناس در مورد این کابوس تکراری حرف زدم و ریشه یابی کردیم، متوجه شدم این کابوس، دقیقا صحنه ای است که مادرم در روز بمباران زنجان توسط عراق موقع برگشتن از مدرسه دیده است. این ترس انقدر در ذهن و جانش نفوذ کرده که بعد چندین سال به من منتقل شده است.

جنگ ترسناک است، حتی اگر عزیزی ازدست ندهید، آواره نشوید، خانه و زندگیتان از بین نرود هم شنیدن صدای آژیر و انفجار و زندگی با اضطراب همیشگی چیزی نیست که با گذشت زمان از ذهن پاک شود. به همین دلیل همیشه در ذهن من عکاسان و مستند سازان جنگ انسان های خیلی شجاعی بوده اند. قهرمان هایی که برای ثبت تاریخ و انتقال دقیق فاجعه ای که در حال وقوع است به بقیه ی مردم جهان در جایی حضور پیدا می کنند که می توانند نباشند. می توانند به جای حضور در جایی که لبه ی پرتگاه مرگ است، در خانه ی خود بنشینند و بر اساس شنیده هایشان از اخبار مستند بسازند.

این روزها که حمله ی روسیه به اوکراین داغ ترین خبر در تمام رسانه های جهان است، خبر حضور “شان پن” بازیگر و کارگردان آمریکایی در اوکراین و در مرکز جنگ و درگیری برای ساختن مستندی واقعی در مورد این روزها و آنچه بر مردم اوکراین می گذرد توجهم را جلب کرد. در دنیای امروز که رسانه ها اصلی ترین تعیین کننده ی جهت افکار عمومی نسبت به اتفاقاتی که در دنیا رخ می دهد هستند، ساخت مستند هایی که نشان دهنده ی واقعیت ماجرا باشد بسیار مهم و تاثیر گذار است. به همین دلیل کنجکاو شدم سراغ مستند هایی که بر اساس واقعیت جنگ ساخته شده اند بروم. اگر شما نیز در مورد کارگردان های مستندی که با به خطر انداختن زندگیشان در مناطق جنگی حضور پیدا کرده اند و مستند های جنگی ساخته اند کنجکاو شده اید، در این مقاله با یلووال مدیا همراه باشید.

از حقیقت تا روایت فتح

حتی اگر زیاد اهل تماشا کردن تلویزیون نباشید، به احتمال زیاد حداقل یک بار نام مستند روایت فتح را شنیده اید. شهید مرتضی آوینی، کارگردان مستند و روزنامه نگار ایرانی، شاید معروف ترین مستند ساز جنگ در ایران باشد.  مجموعه ی روایت فتح که در طول هشت سال جنگ ایران و عراق ساخته و پخش شد، عملیات های معروف والفجر هشت، کربلای یک و کربلای پنج را به تصویر کشیده است.

یکی دیگر از مستند های شهید آوینی که شاید به اندازه ی روایت فتح دیده نشده ولی دارای ارزش بسیار بالای تاریخی می باشد، مستند حقیقت است که یک هفته بعد سقوط خرمشهر ساخت آن شروع شد. در واقع مستند روایت فتح ادامه ی مستند حقیقت است. آوینی یک هفته بعد از سقوط خرمشهر به آبادان که تحت محاصره ی شدید بود رفت و ساخت مستند را شروع کرد. مستندی که در واقع برای بررسی و شنشان دادن علت های سقوط خرمشهر ساخته شد.

از شوروی تا طالبان و جنگی که جهان را تغییر داد

تصور بیشتر ما از افغانستان، کشوری است که امروزه میبینیم و میشناسیم. در واقع تصویر اصلی ما ایرانی ها از افغانستان، توسط پناهجوهای افغانی به کشورمان ساخته شده. کشوری جنگ زده و اسیر در دست طالبان. اما افغانستان پیش از حمله ی شوروی در سال 1358 (1379 میلادی) کشوری کاملا متفاوت با چیزی بود که ما این روزها میبینیم. اگر کتاب بادبادک باز، اثر معروف “خالد حسینی” را خوانده باشید تصویر افغانستان پیش از جنگ برایتان آشناتر خواهد بود. در سال 2014، مستندی به نام “افغانستان 1979، جنگی که جهان را تغییر داد” توسط “Gulya Mirzoeva” ساخته شد.

این مستند فرانسوی درباره تهاجم شوروی به افغانستان در سال 1979 است. این جنگ یکی از حیاتی ترین رویدادهای قرن بیستم بود که جهان را برای همیشه تغییر داد. مستند افغانستان 1979،  بینش خوبی در مورد جنگ افغانستان و روسیه ، اتحاد بین دولت های کمونیستی روسیه و افغانستان . مقاومت اسلامی؛ حمایت آمریکا از مقاومت و پیامدهای آن بر جنگ به بیننده می دهد. اگرچه این مستند سال ها بعد از جنگ ساخته شده، اما تصاویر و فیلم های استفاده شده در آن مستنداتی هستند که از دوران جنگ باقی مانده اند.

بمباران در نوروز

حمله ی آمریکا به عراق و شروع این جنگ، چند روز قبل از نوروز 1382 بود. یکی از لحظات زندگیم که هیچ وقت از یادم نخواهد رفت، خبر بمباران عراق توسط آمریکا بود که از رادیو پخش شد. دوازده ساله بودم و ما در سفر بودیم. شب، در تاریکی جاده، رادیو اعلام کرد که آمریکا به صورت رسمی به عراق حمله کرده است و من که همیشه ترس از جنگ و بمباران در وجودم بود نگران بودم که نکند بعد از عراق نوبت به ما برسد؟. اضطراب من از اتفاقی بود که هنوز رخ نداده بود، ولی برای هم سن و سال های من در عراق این حس تبدیل شده بود به ترس از مرگ، آوارگی و از دست دادن خانواده.

مستند پنج قسمتی “روزی روزگاری درعراق”  که توسط “جیمز بلومی” کارگردان آمریکایی ساخته شده است، در واقع صحبت ها و خاطرات مردم عراق از چنگ و اتفاقات بعد از آن است. در این مستند از آرشیو های  شخصی منحصر به فرد غیرنظامیان و سربازان هر دو طرف درگیری استفاده شده است که بینندگان را بیش از گذشته به واقعیت های حمله ی آمریکا به عراق نزدیک می کند.

از پدر خوانده تا آخر الزمان

نمی شود صحبت از جنگ و مستند های جنگی باشد و از “فرانسیس کاپولا” کارگردان و تهیه کننده ی معروف ایتالیایی نام نبرد. فیلم معروف “اینک آخرالزمان” درباره ی جنگ آمریکا در ویتنام که توسط کاپولا ساخته شده، یکی از درخشانترین آثار سینمایی در مورد جنگ است که زاویه دید جدید و منحصر به فردی به زندگی سربازان جنگی دارد. علیرغم اینکه این فیلم، یک مستند واقعی نیست، آنچه باعث درخشیدن آن شده است، سفرهای متعدد کاپولا به ویتنام برای ساخت فیلمی بر اساس واقعیت بوده است. و جالب تر اینکه چند سال بعد از ساخته شده “اینک آخرالزمان”، مستند “قلب تاریکی، حلول یک فیلم ساز”  توسط Eleanor Coppola , Fax Bahr  , George Hickenlooper ساخته شد که از مشکلات کاپولا برای ساخت این فیلم صحبت شده است. کاپولا در یکی از سخنرانی هایش می گوید که این فیلم درباره ی ویتنام نیست، بلکه خود ویتنام است. برای ساختن این فیلم و به تصویر کشیدن واقعیت های جنگ ویتنام، او و همکارانش بارها به دل جهنم رفتند و بازگشتند تا بتوانند اثری ای چنین خیره کننده بسازند.

مرگبارترین دره ی افغانستان

گاهی جنگ ها نیز مانند انسان ها می شوند. برخی از آن ها شانس بیشتری دارند و اخبار آن ها در سرتاسر جهان شنیده می شود. و برخی دیگر به جز مردم ساکن آن منطقه زندگی کس دیگری را درگیر خود نمیکنند. جنگ هایی که در مرز افغانستان و پاکستان رخ می دهد و مردمی که در این درگیری ها کشته می شوند جز همین گروهی هستند که توسط بیشتر رسانه ها نادیده گرفته می شوند. به همین دلیل مستند “Restrepo” که به کارگردانی “تیم هترینکن” در سال 2010 ساخته شد، اهمیت زیادی از نظر ثبت اتفاقات این منطقه در تاریخ دارد. این دو کارگردان به مدت 15 ماه در یک پاسگاه که در مرز افغانستان و پاکستان و در منطقه ای به نام رسترپو قرار دارد به همراه سربازان آمریکایی زندگی کردند تا اتفاقاتی که در این منطقه رخ می دهد و حملات طالبان را به تصویر بکشند.

فیلم برداری در حمام خون

در این مقاله ی یلووال مدیا سعی شد به تعدادی از بهترین مستندهایی که در مورد جنگ هایی که در سرتاسر جهان رخ داده اند پرداخته شود. بسیاری از مستند سازها و عکاسان جنگی در درگیری ها کشته یا به گروگان گرفته شده اند. یکی از این افراد، عکاسی به نام “تیم” است که در طول ساخت مستند رسترپو و در افغانستان به دست طالبان کشته شده است. بعید می دانم هیچ انسان عادی در دنیا به زندگی در میان جنگ و کشتار و خونریزی علاقه داشته باشد، و برای خود من، دیدن این مستندها و نگاه دوباره به جنگ از زاویه ی دید مردمی که درگیر آن بوده اند، نوعی تشکر از فداکاری مستند سازان است. تشکر از کسانی که تاریخ را برای ما به تصویر کشیده اند.