استفاده متفاوت از دوربین فیلمبرداری: فیل

حرکت فیل خشمگین

در سال ۱۹۹۹ اتفاق هولناکی در یک دبیرستان در ایالت کلرادو آمریکا رخ داد؛ دو پسر نوجوان تعداد دوازده دانش‌آموز و یکی از معلم‌های دبیرستان خود را به قتل رساندند و سپس اقدام به خودکشی کردند. این حادثه موجب شد گاس ون سنت دست به کار شود و فیلم فیل را بسازد. فیل روایت برنده‌ای است از آن رویداد هولناک که برنده‌ی جایزهٔ نخل طلایی جشنوارهٔ فیلم کَن در سال ۲۰۰۳ شد. در این نوشتار یلووال مدیا نگاهی داریم به تفاوت دوربین گاس ون سنت.

چرا فیل؟

ون سنت نام فیلمش را از روی مجموعه بی کلام آلن کلارک برداشته که درباره خشونت های شمال ایرلند است. به گفته خود ون سنت هدف او از این فیلم به تصویر کشیدن جزییات و به دنبال ریشه یابی رفتن نبوده است. بلکه خواسته تا واقعه ای به شدت تلخ را از خشونت نشان دهد.بازیگران همگی دانش آموزان همان دبیرستان هستند و در واقع فیلم در فضایی کاملا رئال قرار دارد. گاس ون سنت با باهوشی تمام دانش آموزی به نام جان را مهم جلوه می دهد و بیننده فکر می کند که او قهرمان فیلم است اما این کار تعمدی بوده و قهرمانی وجود ندارد. فیل نمونه بارزی است از استقلال یک کارگردان مولف که نه برای جایزه و نه برای جلب توجه فیلم را ساخته است. بلکه برای رسیدن به مضمون آن را ساخته است.

کارنامه‌ی گاس ون‌سنت

گاس ون سنت فقط فیلم‌ساز نیست، او عکاس، نویسنده، فیلمنامه‌نویس و موسیقیدان است. خیلی‌ها او را با فیلم فیلم‌های روان‌کاوانه‌ی ویل هانتینگ خوب می‌شناسند؛ یا آن‌ها که به ژانر جنایی علاقه‌مندند او را با فیلم کارآگاه خصوصی خودم، به یاد می‌آورند. یا با اولین ساخته‌ی موفق او کابوی دراگ استور که در ستایش جوانی است؛ فیلم فیل که فیلم دوم از سه گانه‌ی  آوانگارد او با نام سه گانه‌ی مرگ است که فیلم اول جری و فیلم سوم روز‌های آخر است دچار تحولی در کارنامه‌ی فیلمسازی‌اش شد.

استفاده متفاوت گاس ون‌ ست از دوربین

دوربین هریس ساویدس در راهروهای طولانی مدرسه همراه نوجوانان است و تصویرهای دقیقی از روزمرگی خسته‌کننده‌‌‌‌شان که آن‌ها را به پوچی رسانده خلق می‌کند. دوربین چه وقتی که تصویر ثابت است، چه آن‌جا که همراه تک‌تک شخصیت‌‌ها را از روبه‌رو یا پشت‌سر دنبال می‌کند، توامان چند هدف را پیگیری می‌‌کند؛ ابتدا به طور ضمنی آدم‌ها را معرفی می‌کند؛ و بعد کمی از سرگذشت آن‌ها را به تصویر می‌کشد و مهم‌تر از همه سعی دارد مخاطب کفش آدم‌هایش را بپوشد و آن‌ها را بفهمد.

دوربين دقيق او از شخصيتي به شخصيت ديگر مي رود ، جايش را به نگاه و زاويه ي جديد مي دهد و با حوصله در سكانس هايي بسيار طولاني كه در آن اتفاق خاصي هم نمي افتد و قطعا براي بسياري خسته كننده به نظر مي رسد، ما را همراه خود مي كند تا در فضاي دقيق آن روز و افراد قرار بگيريم.

ون سنت اگرچه سرراست و بي توضيح يك روز دبيرستان اورگان را نمايش مي دهد اما در استفاده تاثير گذار از دوربين ابتكارهايي دارد. مثلا برجسته كردن شادي هاي كوچك ساده ولي ناب زندگي روزمره اين نوجوانان با اسلوموشن‌هاي زيبا مثل وقتي كه جان با سگش بازي مي كند و يا وقتي كه دختران دبيرستاني از ديدن پسري جذاب به وجد مي آيند و غرور و رضايت پسر از جذابيتش براي اين دختران كه با حركت كُند دوربين برجسته مي شود تا به توقف زمان در لحظات ناب هستي تاكيد كند؛ و يا نمايش يك صحنه‌ي يكسان از زوايا و نگاه‌هاي متفاوت به شكلي كه درونگرايي اين افراد و جدايي دنيايشان از يكديگر به تصوير كشيده شود. در واقع ون سنت در فیلم “فیل” به خودش و دوربين آزادي هدفداري مي دهد تا با هر شخصيت برود، بازگردد ، ببيند و باز خوب ببيند و فكر كند.

فیلِ جریان‌ساز

فیلم فیل نقدهای بسیاری را پشت سرگذاشت؛ ولی نهایتا به فیلمی تاثیرگذار تبدیل شد. تاثیرگذاری آن در سینمای آمریکا و فیلم‌های فستیوالی به وضوح مشخص است. اگر فیلم ماهی و گربه شهرام مکری را دیده باشید می‌توانید متوجه تاثیر این فیلم در فیلمسازان تجربی شوید و خود مکری هم این تاثیرپذیری مستقیم را بارها عنوان کرده است. فیلم فیل تمام نمی‌شود، سیر دیوانه شدن و کشتن و بروز خشونت در فرمی دورانی مدام تکرار می‌شود و هیچ چیز نمی‌تواند جلوی آن را بگیرد.

سبک روایت گاس ون سنت

فیلم فیل یکی از‌ نمونه‌های متفاوت تاریخ سینما در مواجهه با مفهوم رئالیسم که از داستانی واقعی تغذیه می‌کند و به تمامی  خود را به شیوه‌های بیانی رئالیستی وفادار نشان می‌دهد. در پیرنگ فیلم هیچ‌گونه رویا، فلش‌بک و یا تمهیدات دیگری نمی‌بینیم. ون ست داستان یک خطی، غم‌انگیز و تراژیک مدرسه کلمباین را با استفاده از تمهیدات سینمایی بسط و گسترش می‌دهد (فصل مربوط به حضور در خانه دو پسر قاتل، درخشان و بی‌نظیر است. مگر می‌شود صحنه سخنرانی هیتلر در تلویزیون و تحویل‌گرفتن اسلحه‌ها در همان لحظه را که تنها لحظه‌ای از فیلم است که دوربین به دنبال یکی از سوژه‌هایش نمی‌رود و ثابت می‌ماند تا هم هیتلر و هم پسران اسلحه به دست را در قاب داشته باشد، فراموش کنیم) و کاری می‌کند تا ما دوباره با این مفهوم مواجه شویم که سینما می‌تواند پس از واقعه‌ای به آن برسد و دقیقا همان را بازسازی کند و تنها تصویری از واقعیت باشد، تصویری که مانند فیل بتواند پس از بیست سال، هم‌چنان سرحال و سرزنده در سینما بماند.