بررسی شیوه های نورپردازی در فیلم های نوآر

بتمن 2022 و بازگشت به عصر فیلم های نوآر کلاسیک

من چندان اهل کتاب ها و شخصیت های کمیک نیستم. ولی این عدم علاقه باعث نشده است تا از دنیای بتمن و فیلم های آن بی خبر بمانم. کسانی که اهل فیلم و سینما هستند، حتی اگر ندیده باشند هم حتما تعریف سه گانه ی بتمن نولان را شنیده اند. اما بتمن 2022، علیرغم تفاوت هایی که با بتمن نولان داشت، سر و صدای زیادی به پا کرد.

در همان ابتدا که اعلام شد رابرت پتینسون قرار است بازیگر نقش بتمن باشد، بسیاری باور نداشتند که بتواند به خوبی از عهده ی ایفای این نقش بربیاید. جادوگر خوش چهره ی هری پاتر و خون آشام رنگ پریده ی مجموعه فیلم های گرگ و میش ، به نظر چندان مناسب نقش بتمن نبود. به خصوص در برابر کریستین بیل که بتمن سه گانه ی نولان بود.  اما بعد از اکران فیلم در مارس 2022، مشخص شد که پتینسون به خوبی از عهده ی ایفای این نقش برآمده است.

بتمن 2022 که به کارگردانی مت ریوز ساخته شه است، از جهات زیادی به فیلم های نوآر شباهت دارد و می تواند در این دسته بندی قرار بگیرد.  به همین بهانه در این مقاله ی یلووال مدیا به سراغ یک مشخصه ی بسیار مهم در فیلم های نوآر رفته ایم، نور پردازی.

نور پردازی و اهمیت آن در فیلم های نوآر

فیلم نوآر یک اصطلاح سینمایی است که معمولا برای توصیف درام های جنایی سبک پردازی شده و بدبینانه ی هالیوودی استفاده میشود. این اصطلاح برای اولین بار توسط نینو فرانک (Nino Frank) منتقد فیلم فرانسوی در سال 1946 میلادی به کار گرفته شد. در فارسی به این فیلم ها “فیلم تاریک” یا “فیلم سیاه” گفته می شود. فیلم های نوآر اغلب با فیلم های سیاه وسفید و نورپردازی های پر کنتراست شاخته می شوند.

فیلم های نوآر زمانی ساخته شدند که کارگردان ها از نظر بودجه و تکنولوژی محدودیت زیادی داشتند. یکی از مشخصه های اصلی این فیلم ها از ابتدا، نور پردازی خفیف است. این سبک در جهان هنر به نام سایه روشن (کیاروسکورو) معروف است. تاکید سبک کیاروسکورو استفاده از سایه ها و نور شدید برای ایجاد عمق و حجم در نقاشی است. کارگردان هایی که در عصر سینمای کلاسیک به دنبال ساختن فیلم های نوآر بودند (1940-1959)، دقیقا همین تکنیک را به کار گرفتند. ایجاد سایه روشن، در واقع تلاشی برای غلبه بر یکنواختی بیروحی بود که فیلم برداری سیاه سفید در صورت نبود کنتراست کافی می توانست ایجاد کند.

به دنبال نور مناسب برای ایجاد کنتراست در صحنه

برای پیدا کردن سبک مناسب نورپردازی در فسلم های نوآر، باید از شیوه ی نور پردازی سنتی سه نقطه ای (THREE POINT LIGHTING) استفاده می شد. این سبک نور پردازی، اولین و اصولی ترین سیستمی است که تمام نور پردازها در ابتدای راه استفاده می کنند. سیستم نور پردازی سه نقطه ای در واقع اصطلاحی است که به نور پردازی چهره اشاره می کند، و تعداد منابع نور در صحنه های نوآر می توانند کمتر یا خیلی بیشتر از سه باشد.

اولین و مهم ترین نور صحنه، نور کلیدی است. نور کلیدی روشن ترین و غالب ترین نور صحنه است.  مکمل این نور، نور پرکننده نامیده می شود. نور پرکننده در مقابل نور کلیدی قرار می گیرد تا سایه های ایجاد شده توسط نور کلیدی را پر کند. آخرین نور پردازی در سیستم نور پردازی سه نقطه، نور پشتی است. این نور هاله ای در اطراف سوژه ایجاد می کند که او را از پس زمینه متمایز کند. در فیلم ها نوآر، برخورداری از نور کلیدی قوی و نور پشتی قدرتمند است. نورهای پر کننده زیاد مهم نیستند. چون هدف این است که با اغراق در کنتراست تصویری با مایه های تیره ایجاد کنیم. البته افزودن نور پرکننده می تواند خصوصیت های جالبی به سایه ها بدهد.

حرکت روی لبه ی تندی و نرمی نور

در فیلم های نوآر معمولا از نورهای شدید و تند استفاده می شود. تندی و نرمی یک نور به نوع سایه ای که ایجاد می کند بستگی دارد. نور تند سایه هایی با لبه های تیز ایجاد می کند. این نوع نور توسط توسط منبع تک نقطه ای تولید می شود. مثلا با استفاده از یک لامپ بدون حفاظ هالوژنی. نورهای نرم سایه های نرم ایجاد می کنند و توسط ناحیه ی بزرگی از نور به وجود می آیند. به عنوان مثال زمانی که از لامپ های حبابی یا مهتابی لوله ای استفاده می شود. نورهای نرم در فیلم های نوآر محافظه کارانه تر مورد استفاده قرار می گیرند و غالبا برای جلوه دادن به شخصیت های زن استفاده می شوند.

قبل از انجام هرکاری آزمایش کنید

نکته ی مهم دیگر در نور پردازی در فیلم های نوآر، این است که منبع نور را کجا قرار دهیم.پیشنهاد جان التون، استفاده از یک لامپ آزمایشی است. برای این کار می توانید یک لامپ حبابی ساده را به سر یک چوب بلند ببندید و در صحنه راه بروید و جهت های مختلف نور پردازی را امتحان کنید. بنابراین پیش از اینکه تجهیزات نور پردازی را در صحنه مستقر کنید، با استفاده از لامپ آزمایش می توانید بررسی کنید نور و سایه ها در آن محل چطور به نظر می آیند.

بازی سایه ها در فیلم های  نوآر

سایه ها در فیلم های نوآر اهمیت خیلی زیادی دارند. برای ایجاد سایه ابزارهای ساده و کاربردی متعددی وجود دارد. اولین و ساده ترین وسیله، صفحه هایی بریده شده از جنس چوب، فلز، پلاستیک یا هر چیز غیر شفاف دیگری هستند که روی آن ها الگوی مورد نظر خود برای تولید سایه را ایجاد می کنید. به این قطعات کوکی (KOOKIES) یا cucoloris گفته می شود. این تجهیزات بین نور و سوژه قرار داده می شوند.

وسیله ی دیگری که برای ایجاد سایه استفاده می شود گوبوها (Gobos) هستند. این واژه در واقع کوتاه شده ی جمله ی Go Before Optics است. این قطعات از جنس فلز یا شیشه هستند و در داخل چراغ نورپردازی بین منبع نور و لنز قرار می گیرند. گوبو ها می توانند سایه های کامل ترد و خشک ایجاد کنند. اما نیاز است که از چراغ پروژکتوری محدب در منبع نور پردازی استفاده شود.

فراتر از مجموعه نورهای سه نقطه ای ابتدایی، یک نوع نور در فیلم های نوآر نقش مهمی ایجاد می کند. به این نور، نور چشم می گویند. در فیلم های نوآر، با تاباندن نور فقط به قسمت چشم و ابروهای بازیگر این نور را از بقیه جدا می کنند تا به صحنه نمای دراماتیکی ببخشند. این کار را با شیوه های مختلف می توان انجام داد.

یکی از تجهیزات مورد استفاده در این زمینه، صفحات پرچم مانند (flag) هستند که هیچ نوری از آن ها عبور نمی کند، جز همان پرتوهایی که می خواهید به چشم و ابروی بازیگر بتابانید. تجهیز دیگر درپوش چراغ است. این ورقه ها به تجهیزات نورپردازی متصل می شوند و مشابه همان صفحات کوچک عمل می کنند.

آنچه در مکتب بزرگان می توان آموختَ

آنچه در این مقاله از یلووال مدیا خواندید، الفبای نورپردازی در فیلم های نوآر است. نکات مهمی وجود دارد که باید به آن ها توجه کرد. مثلا اینکه بین نور اصلی و پرکننده چه قدر کنتراست باشد؟ نور پشت کجا قرار بگیرد؟ و صدها نکته ی مهم دیگر.

برای یادگیری این نکته ها می توان از دیدن آثار اساتید نورپردازی نوآر مانند سبک اکسپرسیونیسم نیکولاس موسوراکا در فیلم غریبه ای در طبقه ی سوم، جان آلتون و نورپردازی تیره و خلاقانه ی او در فیلم درگیری بزرگ و نور پردازی سرزنده ی راسل متی در فیلم نشانی از شر استفاده کرد.