ده کتاب درباره تئاتر که قبل از رفتن روی صحنه باید بخوانید

آنچه درباره‌ی هنر تئاتر ممکن است از نگاه علاقه‌مندان پوشیده بماند اهمیت مطالعه‌ی تئوری پا به پای مطالعه‌ی بصری و تمرین های عملی است، یعنی همان میزان که دیدن تئاترهای گوناگون مهم و تمرین های تکی و گروهی اهمیت دارد، خواندن منبع های تخصصی و حاشیه‌ای وظیفه‌ی هر هنرجو برای تلفیق تمام درک خود از جهان و ساختن یک کاراکتر الزامی است. در این نوشتار یلووال مدیا نگاهی داریم به تعدادی از کتاب های بازیگری تئاتر برای هنرجویان علاقه‌مند.

نمایش خلاق: قصه‌گویی و تئاترهای کودکان و نوجوانان

یدالله آقاعباسی

اگر دغدغه‌ی پرورش خلاقیت کودکان را دارید این کتاب برای شماست. این کتاب به شیوه‌ی عملی و کارگاهی به شما می‌آموزد چگونه از طریق نمایش به کودکان در شکوفایی استعدادها و توانایی‌هایشان کمک کنید.

با این کتاب می‌توان کودک و نوجوان را به وسیله‌ی نمایش، بازی و قصه‌گویی برای مواجهه با موقعیت‌های مختلف زندگی آماده کرد؛ بنابراین هدف نویسنده از تألیف کتاب درخشیدن کودک بر روی صحنه‌ی تئاتر نیست بلکه فراگیری زیست خلاقانه و تعامل بهتر با دیگران است.

یدالله آقاعباسی پنجاه دهه فعالیت در زمینه تئاتر و کار با کودکان و نوجوانان در کتابخانه‌ها و تدریس در دبیرستان‌ها و دانشگاه‌ها از طریق این کتاب با مخاطبان علوم تربیتی ارتباط برقرار می‌کند و تلاش می‌کند جای خالی کار عملی نمایش را در حوزه‌ی تربیت پر کند.

تاريخ تئاتر جهان

اسكار براكت

تاریخ تئاتر جهان يكى از مهم ترين كتاب هايى است كه در سال هاى اخير منتشر شده است؛ این کتاب هرچند براى دانشجويان رشته تئاتر نوشته شده، اما با وجود متن روايى و داستان وار كتاب، آن را براى عموم مخاطب‌ها جذاب ساخته است.

این کتاب جامع کوشیده است در مجموعه سه جلدیِ تاریخ تئاتر جهان با رویکردی چندجانبه به تاریخ نمایش و سنتهای نمایشی در شرق و غرب و جریانها و عوامل مختلف تأثیرگذار بر شکل‌گیری و تغییر و تحولات تئاتر در جهان بپردازد. اسکار براکت در بررسی تئاتر جامعه‌های مختلف در هر دوره، به جزئیات گوناگونی نظیر بازیگری و دکور و لباس و طراحی صحنه تئاتر و دستمزد بازیگران را مورد بررسی قرار داده است.

به سوی تئاتر بی‌چیز

یرژی گروتفسکی

پیتر بروک معتقد است: گروتفسکی بی نظیر است. اما چرا؟، زیرا با توجه به دانش من از زمان “استانیسلاوسکی” فرد دیگری در جهان، ماهیت بازیگری ، پدیده آن ، معنای آن ، ماهیت و علم فرآیندهای ذهنی، جسمی، عاطفی خود را ، به اندازه گروتفسکی بررسی نکرده است.  کتاب به سوی تئاتر بی‌چیز برای اولین با در سال 1968 به نویسندگی یرژی گروتفسکی منتشر شد. او مبدع تئاتر تجربی، تئاتر آزمایش یا تئاتر بی‌چیز بوده است. این کتاب در ایران از سوی نشر قطره به دست مخاطبات علاقه‌مند به هنر تئاتر رسیده است.

ابداعات و نظرات شخصی گروتفسکی تحولات شگرفی در عرصه‌ی تئاتر به وجود آورد. او معتقد است تئاتر بدون صحنه‌پردازی، نور و… می‌تواند سرپا بایستد ولی بدون بازیگر هرگز. گروتفسکی، بنا بر همین نگرش خود، “نظریه ی تئاتر بی چیز” را مطرح نمود که در نتیجه‌ی تضادی که با سنت ها و روال معمول رایج در تئاتر زمان خویش داشت، به مقابله پرداخت.

مولف در طول محتوای مطالب این کتاب، نظریات مهم و تاثیرگذار “آنتونن آرتور”، نویسنده تئاتر، شاعر ، مقاله ‌نویس، بازیگر، کارگردان تئاتر قرن نوزدهم میلادی اهل فرانسه، در رابطه با تئاتر را مورد نقد و بررسی قرار داده و آن ها را برای مخاطب تشریح می کند؛ سپس، در ادامه نیز، تمامی تجربیات و روش های مورد استفاده و کاربردی خود در این عرصه را بیان نموده و خواننده را از آن ها بهره مند می سازد.

ساختن تئاتر از دل ویرانه‌ها

علی‌اکبر علیزاد

علی‌اکبر علیزاد چهره‌ای آشنا در میان اهالی هنر نمایش است که ایشان را با ترجمه‌های متون نمایشی کلاسیک به یاد می‌آورند. کتاب ساختن تئاتر از دل ویرانه‌ها به نویسندگی آقای علیزاد یکی از بهترین آثار تألیفی در باب هنر بازیگریِ تئاتر به زبان فارسی است که حاصل آمده از پانزده سال فعالیت او در دنیای درام است. عمده‌ی مطالب کتاب ساختن تئاتر از دل ویرانه‌ها از نظریات کنستانتین استانیسلاوسکی، کارگردان تئاترِ اهل روسیه، اخذ شده‌اند.

البته علی اکبر علیزاد در کتاب پیش رو به انتقال و ترجمه‌ی آموزه‌های استانیسلاوسکی بسنده نکرده؛ بلکه این آموزه‌ها را از صافیِ نگاه انتقادی خویش عبور داده است بنابراین رویکرد مؤلف آمیزه‌ای از نظریه و تمرینات عملی است تا بازیگران و مربیان تئاتر بتوانند به تواتر صحت نظریه و عمل را با یکدیگر بسنجند، و پس از آزمودنشان، آنها را به‌کار بندند.

تک گویی‌های کلاسیک برای زنان

کریس سالت

کتاب تک‌گویی‌های کلاسیک برای زنان مجموعه‌ای از چهل مونولوگ حیرت‌انگیز کلاسیک برای بازیگران است که از نمایش‌نامه‌های برجستۀ نمایشنامه‌نویسان مشهوری از کشورها و زمان‌های متفاوت، همچون آنتوان چخوف، اوریپید، بن جانسون، مولیر، آیسخولوس، ویلیام شکسپیر، آلفرد دو موسه، کالدرون د لا بارکا، گوگول، کارلوگولدوینی، ویکتور هوگو، پی‌یر ماریوو، هنریک ایبسن و … جمع‌آوری شده است.

کریس سالت با توضیحاتی که در اول هر مونولوگ ارائه داده، آن مونولوگ را در بستر نمایشنامه‌ای که از آن برگرفته شده، می‌گذارد و فهم دقیق‌تر آن را برای شما ممکن می‌سازد و پیشنهادهایی برای اجرای آن می‌دهد. این کتاب منبعی بسیار باارزش جهت استفاده در کلاس‌ها، آزمون‌های بازیگری است شامل انواع گوناگونی از مونولوگ‌ها جد و طنز است که بازیگرانی با توانایی‌های متفاوت از جمله تازه‌کار، حرفه‌ای و دانشجو را با تست‌های سخت و پرجنب‌وجوشی روبه‌رو می‌کند.

تمرین‌های تئاتر فمینیستی

آیلین استن

دغدغۀ اصلی آیلین استن برای رفتن به سراغ زنان از آن رو نیست که فعالیت‌های تئاتری آنان را در نهایت پدیده ای جدایی خواه و تنها ویژۀ زنان می بیند، بلکه به این دلیل است که کمترین مطلبی در این زمینه وجود نداشته و سهل انگارانه به نیازهای زنان در کارهای تئاتری توجهی نشده است.

بنابراین این کتاب تمرین‌های تئاتر فمینیستی به عنوان سیستم پشتیبانی برای یاری و راهنمایی دانشجویان زن رشتۀ نمایش در فرایند ساخت تئاتر فمینیستی طراحی شده است. تمرین های تئاتر فمینیستی می تواند در نگاه «سیاسیِ زنان» به زندگی شان کار ساز باشد و هوشیاری شان را در برابر سرکوب ها و تهاجم ها افزون کند و خلاقیتشان را ارتقا دهد. تمام فصول بخش اول به گونه ای معطوف به زنان در کارگاه است. فصل دوم جزئیاتی دربارۀ چگونگی آغاز اندیشیدن به فمینیسم و اصول فمینیستی در خلق دموکراتیکِ تئاتر، مشارکت در نقش ها و توزیع مسئولیت ها ارائه می دهد. فصل سه مجموعۀ اندیشه هایی دربارۀ چگونگی آرام گرفتن، تمرکز، کار بدنی و صدا ارائه می دهد. فصل چهار جزئیاتی از اندیشه های عملی برای کارگاه با تمرکز بر جنسیت عرضه می کند.

بخش دوم شامل سه فصل است که همۀ آن ها به کار با متن های دراماتیک در چارچوب های فمینیستی اختصاص دارد. در فصل پنج، روش های فمینیستی برای کار  کردن روی متن های ارزشمند تجربه می شود. فصل شش به شکل ویژه به کار های واقع گرایانۀ زنان مؤلف می پردازد و فصل هفت به دنبال آن است که چه اجراهایی را می توان پیدا کرد که به عنوان متن هایی فمینیستی قابل ثبت شدن باشند. بخش سوم به خلق نمایش های فمینیستی اختصاص یافته و هر سه فصل آن رهنمود ها و مورد شناسی هایی از یک فرایند اجراست که از عنوان تا فصل آخر آن «خودتان را اجرا کنید» است، با این پیشنهاد که نمایشگر را به عنوان اصلی و خلق‌کننده‌ی متن مورد توجه قرار دهید.

شخصیت‌شناسی در تئاتر

ایرج افشاری اصل

ظاهر، حرکات، لحن بیان، عادات ویژه و ادبیات کلامی یک فرد اولین و دم‌دست‌ترین برایندی است که در اولین برخورد می‌توانیم با او داشته باشیم. با کمی دقت می‌توان چگونه از روی یک سری معلومات به شخصیت کلی آدم‌ها و با مؤلفه‌ها و نشانه‌های رفتاری آن‌ها پی برد  و گفت که فلانی فرد خوش‌مشربی است، آن یکی مضطرب است، و دیگری درونگراست.

این کتاب به ابهامات شخصیت های مختلف پاسخ درخوری داده و آن‌ها را واکاوی کرده است.کتاب شخصیت‌شناسی در تئاتر که به تالیف ایرج افشاری اصل است، ابتدا مبانی و سپس نظریه‌ها و مکاتب مختلف شخصیت‌ بازیگران نمایش‌ها را بررسی و ارائه می‌کند.

در جهان و دنیای درام بعد از رویداد و عمل نمایشی، شخصیت مهم‌ترین عنصر نمایشنامه است. شخصیت عامل اصلی در انجام عمل و رویدادهای نمایشی محسوب می‌شود. مسئول نهایی ارائه‌ی رویداد در صحنه؛ بازیگر است که رویدادها را از دل شخصیت‌های طراحی‌ شده متن استخراج می‌کند و بر روی صحنه می‌آورد. در واقع اگر موتور نمایشنامه رویداد باشد، سوخت آن شخصیت است و بدون حضور و وجود شخصیت، موتور درام به کار نخواهد افتاد.

اهمیت شخصیت در آثار نمایشی تا جایی است که حضور آن‌ها در فضای نمایشنامه، تا حدودی توفیق نمایشنامه را بیمه و تضمین می‌کند. در واقع شخصیت‌های مناسب، به نمایشنامه، استحکام، منطق، گیرایی، عمق و در نهایت معنی می‌دهند.

حال آنکه نمایشنامه هرچقدر هم که پرپیچ و خم و سرشار از حوادثی غیرمنتظره باشد، اگر شخصیت‌های قابل قبولی نداشته باشد، قادر به القای مفاهیمی والا نخواهد بود. چرا که اشخاص بازی نمایشنامه به مثابه اصل قضیه‌ای است که نمایشنامه‌نویس قصد اثباتش را دارد. اشخاص بازی خلق می‌شوند تا بر زمینه‌ی داستان، بار اثبات نظریه‌ی نویسنده را به دوش بکشند. یعنی سنگین‌ترین وظیفه را در نمایشنامه، اشخاص بازی به عهده دارند.

تک‌گویی‌های کلاسیک برای مردان

کریس سالت

کتاب تک‌گویی‌های کلاسیک برای مردان اثر کریس سالت و ترجمه غلامرضا شهبازی چهل تک‌گویی از میان آثار نمایشنامه‌‌نویسان بزرگ دنیا است. این کتاب جزء مجموعه نمایشنامه‌های نشر بیدگل است. مجموعه‌ای کم‌نظیر از نمایشنامه‌نویسان‌ و درام‌نویسان بزرگی از سرزمین‌ها و دوره‌های مختلف، چون آیسخولوس، اوریپید، آنتون چخوف، ویکتور هوگو، بن جانسون، کریستوفر مارلو، مولیر، آلفرد دوموسه، ویلیام شکسپیر، نیکولاس یودال، کالدِرون دِ لا بارکا، ژان راسین، اِفرا بِن، هنریک ایبسن، گوگول و … انتخاب شده‌اند.

این نمایشنامه ها یا تا به حال فارسی ترجمه نشده‌اند، یا لزوم ترجمه مجدد آن‌ها کاملا محسوس بوده است. این مجموعه چندان تاکیدی به ادبیات متن نمایشی ندارد؛ در عوض نگاهی عمیق بر ویژگی اجرایی و به نیازهای اجرایی متون نمایشی دارد. این اثر می‌تواند به‌عنوان یک منبع ارزشمند برای استفاده در کلاس‌ها، تمرین‌ها، آزمون‌های بازیگری و … است. اثری که می‌تواند بازیگرانی با توانایی‌های متفاوت اعم از دانشجو، تازه‌کار و حرفه‌ای را با آزمون‌های دشوار و پرجنب‌وجوشی مواجه می‌کند.

بداهه سازی در تئاتر

کیت جانستون

کتاب “بداهه سازی در تئاتر” حاصل بیست سال کار و تلاش جانستون و همکارانش است به عنوان یک راهنمای جذاب، عملی و خردمندانه برای پرورش قوه‌ی تخیل محسوب می شود. برای هر هنرمندی که می خواهد در تجربه ی عملی نویسنده از تخیلاتش شریک شود، خواندن این کتاب ضروری است. جانستون با شیوه های خاص بداهه سازی خود که اغلب بر پایه داستان های تخیلی بود، به آموزش این شیوه پرداخت و سپس به آموزش کار با ماسک پرداخت. حرکت مهم او، فراموش کردن بحث های بیهوده و تغییر شکل کلاس ها برای تثبیت آن ها بود، چرا که این کار از نظر جانستون مهم بود و نه این که دیگران چه می گویند.

در بخشی از کتاب آمده است: “اگر در انگلستان به معلمان هم به اندازه ی کارگردانان، طراحان و نمایش نامه نویسان اهمیت داده می شد، کیت جانستون هم مانند جان دکستر، ژاکلین هربرت، ادوارد باند و سایر استعدادهای جوانی که در دهه ی 1950 در «رویال کورت» بودند معروف می شد. جانستون در رأس قسمت نمایش نامه نویسی تئاتر رویال کورت نقشی بسیار مهم در گسترش «تئاتر مولف» ایفا کرد.

این کتاب را آتوسا راستی به فارسی درآورده و توسط نشر قطره منتشر شده است.

بیان بدنی بازیگر

هانری بوسو و کلود شالاگیه

در زمینه‌ی بدن بازیگر، به‌جز فصلی کوتاه در کتاب “هنر تئاتر” اثر عبدالحسین نوشین و “بازیگر و بدنش” اثر لیتز پیسک ترجمه‌ی ناصر آقائی، تقریباً هیچ مأخذ و کتاب دیگری در زبان فارسی وجود ندارد. از این رو، ترجمه یا تألیف کتاب‌هایی از این دست برای جامعه‌ی تئاتر ایران، به‌ویژه مراکز آموزش تئاتر و بازیگران ما بسیار ضروری است. این ضرورت بیشتر از آن رو خود را نشان می‌دهد که تئاتر اکنون بیش از هر زمان دیگر نیاز به تعریفی درست و تازه از خود دارد. از آن مهم‌تر، وقت آن رسیده است که درباره‌ی بدن بازیگر و کار او تعریفی جامع و جدید ارائه شود که هماهنگ با آخرین تجربیات و کشفیات امروز تئاتر دنیا باشد.

کتاب بیان بدنی بازیگر با آوردن مبانی نظری در کنار تمرین‌های عملی گواهی بر روش‌شناسی و علمی بودن کتاب است. علاوه بر این کتاب بینش کاملی از بدن عرضه کرده است؛ که دارای بعد تحلیل روانشناسی و تربیتی است. بنابراین، از جنبهٔ فراگیر و آموزشی این کتاب، خاصه که دو فصل آن به کودکان و کار با بیماران روانی اختصاص یافته است، نباید غافل ماند.