بازگشت سریال جیران و بررسی طراحی لباس دوره‌ی قاجار با نگاهی به کتاب‌های مرتبط

از کاخ ناصرالدین شاه تا پشت دوربین فتحی

از قتل امیرکبیر گرفته تا حرمسرا و جدلی جدی بین زنان بر سر ولیعهدی فرزندانشان، ناصرالدین شاه را همیشه جزو سوژه‌های فریبنده‌ی کارگردان‌های سینما و تلویزیونی کرده است که به ساخت مجموعه‌های تاریخی رغبت داشته‌اند.

این بار حسن فتحی پس از ساخت سریال شهرزاد که با اقبال عمومی مواجه شد، سری به دوره‌ی قاجار زد و از بین نقاط برجسته‌ی زندگی ناصرالدین شاه که هریک می‌تواند سوژه‌ی قابلی برای پرداختن باشد، جیران و سیاست‌های اندرونی برای به دست آوردن قدرت را برگزید.

هرچند سریال‌های تاریخی همیشه مخاطب خود را دارد اما در این مورد خاص، با نقدهای بیشماری مواجه شدیم از تفاوت‌های ظاهری بانوان در این سریال تا واقعیتِ اندورن و حرمسرای شاه.

حالا بعد از یک وقفه‌ی طولانی، پخش سریال جیران از سر گرفته شد و ما به همین بهانه در این مطلب از یلووال مدیا سری زدیم به فیلم و سریال‌هایی که راوی داستانی در دوره‌ی قاجار و به خصوص دوره‌ی ناصرالدین شاه هستند، طراحی لباس آنها را بررسی کردیم و سعی کردیم همزمان تأملی داشته باشیم در کتاب‌هایی که به طور خاص به لباس در دوره‌ی قاجار پرداخته‌اند.

ناصرالدین شاه از نگاه حاتمی تا فتحی

بین تمام مجموعه‌های تاریخی که ساخته شده، انتخابمان را محدود کردیم به چند فیلم و سریالی که به طور خاص در دوره‌ی ناصرالدین شاه روایت می‌شود.

سلطان صاحبقران و کمال‌الملک را هر دو، نه تنها علی حاتمی کارگردانی کرده، که طراحی لباس و صحنه را نیز به عهده داشته است .

ساخت سلطان صاحبقران به قبل از انقلاب و سال 57 و کمال‌الملک به بعد از سال 57 برمی‌گردد.

مجموعه‌ی امیرکبیر را سعید نیکپور در سال 1364 ساخت و خانم میترا قوامیان به عنوان طراح لباس انتخاب شد و همان‌طور که از نامش پیداست در مورد دوران صدارت امیرکبیر و دسیسه‌های دشمنان نسبت به او است.

و سال‌های مشروطه و جیران جزو تازه‌ترین ساخته‌هاست که به ترتیب توسط محمدرضا ورزی و حسن فتحی کارگردانی شده است و طراحی لباس بر عهده‌ی رویا ابراهیمی و ملک جهان خزاعی بوده است.

با نگاهی به این چند سریال درمی‌یابیم با وجود اینکه این مجموعه‌ها همگی راوی قصه در یک بازه‌ی زمانی واحد هستند اما تفاوت‌هایی بین طراحی لباس به چشم می‌خورد که بارزترین آن متعلق به سریال جیران است.

البته میان تمام آن‌ها نقاط اشتراکی نیز هست که بی‌شک استناد به عکس و کتب تاریخی مسبب این وجه اشتراک است.

لباس شاه و ساده ترین طراحی لباس

به واسطه‌ی عکس‌هایی که از ناصرالدین شاه بیشتر از باقی شخصیت‌های هم عصر او در دسترس است همان اندازه که کار برای طراحان لباس راحت‌تر شده، به همان میزان اجازه‌ی خلاقیت از آنها سلب شده است.

دوستعلی معیری در کتاب “یادداشت‌هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه قاجار” می‌گوید:

«شاه در تابستان سرداری از پارچه‌های نازک با شلوار سپید می‌پوشید و در زمستان سرداریش از ترمه یا ماهوت سیاه بود.در زیر پالتو قبای قلمکار در بر می‍کرد و پالتوهایش دارای مغزی قرمز و تکمه‌های زرد شیر و خورشید بود. معمولا پالتو را بر دوش می‌افکند و کمتر دست را از آستین بیرون می‌آورد.»

با در دست داشتن اطلاعاتی چنین دقیق و جزئی نمی‌شود انتظار داشت که طراحی لباس ناصرالدین شاه در مجموعه‌های مختلف چندان متفاوت باشد.

کلاه  حجاب لاینفک آقایان

در زمان ناصرالدین شاه مرسوم بوده است که آقایان همیشه کلاه بر سر داشته باشند و در کنار اطلاعات جزئی و دقیقی که از پوشش ناصرالدین شاه آمده، کلاه نیز جزو اشتراکات تمام مجموعه‌هایی است که در زمان قاجار ساخته می‌شود.

اندرون و بیرون دو روی سکه‌ی پوشش زنان

همه‌ی زنان در زمان قاجار، برای بیرون از چادرهای بلند مشکی، روبنده‌های سفید و چاقچورهای بلند و پر چین استفاده می‌کردند و زنان حرمسرا نیز از این قاعده مستثناء نبودند.

اما در اندرون از آرخالق استفاده می‌کردند.

دوستعلی خان معیرالممالک در توضیح آرخالق در کتابش آورده: « آنها اوایل آرخالق به تن می‌کردند که سردستی بلند داشت و دور آن را که یراق‌دوزی بود روی پیراهن برمی‌گرداندند.»

زنان قاجار، پیش و پس از سفر ناصرالدین شاه

آن طور که در کتب مختلف از جمله کتاب” نشانه‌شناسی فرهنگی لباس زنان در دوره قاجار” آمده است، مد در زمان قاجار از دربار و اندرون سرچشمه می‌گرفته، پس از آن به زنان تجار و بازرگانان رسیده و سپس سطح جامعه را فرا می‌گرفته است.

این طور که در کتب آمده ناصرالدین شاه شخصی تأثیرگذار در مد و تغییر سبک پوشش زنان در جامعه بوده است.

ناصرالدین شاه با سفر به اروپا و علاقه به لباس بالرین‌ها، دامن‌های بلند و پوشیده‌ی زنان دربار را به دامن‌هایی کوتاه با جوراب‌هایی کوتاه و کفش‌هایی مخمل و مروارید دوزی‌شده تغییر داد.

آرایش با جواهر

از دیگر رسوم رایج بین زنان حرمسرا، استفاده از جواهر در آرایش صورت بوده است.آنها نیمتاج و سنجاق‌های گوهرنشان به سر و موهای خود می‌زدند و از بازوبند، سینه‌ریز ، رشته‌های ابریشمی، گلها و اشیاء ظریف دیگر از جنس طلا و مروارید استفاده می‌کردند.

در میان مجموعه‌های نامبرده، سریال جیران بیش از باقی به نشان دادن این مسئله پرداخته است.

تفاوت از واقعیت تا پشت دوربین

تا اینجا آنچه گفته شد، از لباس و کلاه ناصرالدین شاه تا دامن بلند و چادر و روبنده‌ی همسران و بانوان حرم، همگی کم و بیش به آنچه در واقعیت روایت شده نزدیک بوده است.

اما آن چیزی که بین واقعیت تا نگاه ما فاصله انداخته است، آرایش چهره و اختلافاتی است که اگر امروزه در سریالی از همان گریم عین به عین استفاده شود، یقینا موجب خنده یا عدم باورپذیری می‌شود.

آنطور که در کتاب “یادداشت‌هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه قاجار”  آمده است در زمان قاجار بانوان ابروهایی پهن و پیوسته داشتند و گاهی میان آن را خال می‌کشیدند. چشم‌ها را سرمه می‌کشیدند، بر چهره سرخاب و سفیداب فراوان می‌مالیدند و بر پشت لب سبیلی باریک می‌کشیدند.

پر واضح است که کارگردانان و طراحان لباس و گریمورها برای نمایش آن دوره تا جایی می‌توانند به کتب استناد کنند و نزدیک شوند که با شرایط فعلی فاصله بسیار نشود.

یکی از نقدهای مکرری که نسبت به جیران زیاد شنیده شد همین تفاوت‌های چشمگیر ظاهری همسران ناصرالدین شاه با بازیگران انتخابیِ حسن فتحی بود که با  توجه به اطلاعاتی که در همین مطلب از یلووال مدیا گفتیم و با کمی درنگ می‌شود دلیل انتخاب چهره‌هایی را که با معیارهای امروزه زیبا هستند، درک کرد.