نگاهی به فیلم های مرکز سینمایی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

از خیال و پرنده و پریدن

آن روزگار مبارکی که تلوزیون دو شبکه بیشتر نداشت، خبری از اینترنت، شبکه های ماهواره ای و شبکه ی نمایش خانگی نبود؛ بچه ها، نوجوانان و جوانان آن زمان مفرحی نداشتند الا کتاب و کاست های شعر و قصه و فیلم بعضی از کارگردان هایی که گاها نامشان فراموش می شد.

می شود به درستی چند دهه در آن زمانه را “روزگار پرورش فکری کودکان و نوجوانان” نامید. زیرا که به حق توانست تفکر را پرورش و خلاقیت را تعلیم دهد. پیش از آن هر چه کودکان از ادبیات بر سر زبان داشتند قصه ها و شعرهایی بود که از مادربزرگ ها و عمه ها و همبازی های توی کوچه شنیده بودند، پیش از آن هیچ محتوای صوتی بصری مختص کودکان تولید نشده بود و کانون اولین موسسه ای بود که دغدغه ی ادب و فرهنگ تمامی کودکان ایران از پایتخت تا روستاهای دورافتاده ی ایران را داشت. با زمزمه ی بسته شدن تمامی شعبه های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان غمی بزرگ روی دل های دغدغه مند ادبیات و فرهنگ کودکان نشست. به این بهانه گفتیم مروری داشته باشیم بر چگونه شکل گیری مرکز سینمایی کانون و بازنگری بعضی ساخته های سینمایی این سازمان. امیدوارم که در ادامه با این نوشتار یلووال مدیا همراه باشید.

یک سرزمین یک رویا

لیلی ارجمند دانش آموخته ی کتابداری در دانشگاه راتگرز شهر نیوجرسی، در یکی از سفرهای تفریحی اش به فرنگ اولین کتابخانه ی مختص کودکان را در فرانسه دید. پس از بازگشت به ایران هدف ساختن چنین فضایی برای کودکان را در سر می پروراند. لیلی که دوستی قدیمی با فرح دیبا داشت قصد ساختن کتابخانه کودکان را با ایشان در میان گذاشت و با استقبال ایشان مواجه شد و اولین کتابخانه ی مخصوص کودکان به هدف پر کردن اوقات فراغت کودکان و نوجوانان در یک پارک ساخته شد به گفته ی خانم امیرارجمند بنیاد کانون با حضور سه نفر ساخته شد و در پایان دهه ی هفتاد میلادی کانون حدود دوهزار و سیصد کارمند داشت. اساسنامه کانون را احسان یارشاطر نوشت و نام کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را هم ایشان پیشنهاد داد.

پس از ساخت اولین کتابخانه ی کانون، ساخت کتابخانه ها توسعه یافت و قرار شد در تمامی شهرهای ایران کانون ساخته شود و حتی اتوبوس هایی را تجهیز کردند که در تمام شهر بگردند و کتابخانه های سیار دایر شد و زیباتر این که در این اقدامات کودکان روستایی فراموش نشدند و برای رساندن کتاب به آن ها از ماشین های جیپ و اگر راه ها صعب العبور بودند از قاطر استفاده کردند.

لی لی امیرارجمند در سال گذشته از سوی ماهنامه بریتانیایی سایت اند ساید که از نشریات معتبر سینمایی دنیاست در شماره ی ویژه ی تابستان 2021 خانم امیرارجمند را در فهرست صد قهرمان پنهان تاریخ سینما قرار داد.

مرکز سینمایی کانون

کانون چنان گسترش یافت که صرفا مکانی برای کتاب و کتابخوانی نبود، به جایی رسید که مکان سازگاری بود برای کارگردانان، فیلمنامه نویسان و انیمیشن سازان.

جشنواره ی فیلم های کودکان و نوجوانان که اقدام به پخش فیلم هایی از سراسر جهان برای کودکان می کرد، سبب ساز تشکیل بخش سینمایی کانون شد.

فعالیت مرکز سینمایی از تشکیل کارگاه هایی در کتابخانه های این نهاد شروع شد که زیرنظر اسفندیار منفردزاده بود؛ او برای آموزش فیلمسازی آماتوری به کودکان و نوجوانان فعال در کتابخانه ها افراد آشنا به تکنیک سینما را به عنوان مربی فیلم سازی به کتابخانه های کانون می فرستاد. این اقدام گروه بسیاری از نام های معتبر سال های بعد سینمای ایران را تربیت و معرفی کرد کسانی چون: ایرج طهماسب، محمدعلی طالبی، فاطمه معتمدآریا، حمید جبلی و بسیاری افراد دیگر.

آغاز کار رسمی مرکز سینمایی کانون در سال 1348 با مدیریت فیروزه شیروانلو، فرصت مناسبی برای شکل گیری سینمای فرهنگی ایران ایجاد کرد. در آن زمان جریان فرهنگی از سوی سینماگران شکل گرفته بود که باعث می شد بن مایه های سرگرمی، خشونت، مسائل جنسی و جاهل مسلکی در فیلم ها بین قشرهای جوان و خصوصا تحصیل کرده مورد استقبال قرار نگیرد؛ در نتیجه بین سال های پنجاه تا پنجاه و هفت جریان نو و سازنده ای را در سینمای ایران شاهد بودیم.

فیلم های کانونی

نان و کوچه

عباس کیارستمی از اولین کسانی بود که در مرکز سینمایی کانون شروع به فیلمسازی و کارگردانی کرد؛ اولین ساخته ی او یک فیلم کوتاه بود به نام “نان و کوچه“، در آن زمان کیارستمی هنوز شیوه کار با دوربین را نمی شناخت و فیلمبرداری یک فیلم ده دقیقه ای با حساسیت های بالای او بیش از چهل روز طول کشید.

عمو سیبیلو

اولین کارگردانی بهرام بیضایی برای مرکز سینمایی پرورش فکری کودکان و نوجوانان بود، فیلم بیست و نه دقیقه ای عمو سیبیلو که در سال 49 منتشر شد.

رهایی

در سال 1350 ناصر تقوایی فیلمی ساخت که ایده اش را از برادرش محسن تقوایی گرفته بود. خودش فیلمنامه اش را نوشت و خودش هم کارگردانی کرد. فیلم رهایی که با موضوع آزادی ساخته شده بود زیر نظر کانون ساخته شد و بعدا در جشنواره های داخلی و خارجی جایزه گرفت.

سفر

دومین فیلمی که بهرام بیضایی برای کانون ساخت در سال 1351 منتشر شد. فیلمی تحسین شده به نام سفر. بعدها سفر جزء فیلم هایی از بیضایی به شمار می رفت که بتوان از دیگر فیلم هایش به نوعی رمزگشایی کرد و به عبارتی دیگر سفر می تواند معرف نگاه و سبک او در سینما باشد.

سازدهنی

سازدهنی امیر نادری فیلم دیگری است که در سال 1352 زیر نظر کانون ساخته شد. فیلمی که سبک خودش را داشت. پر از شور کودکانه، پر از رنگ و سادگی.

باشو غریبه کوچک برای سینمای بعد از انقلاب است و یکی از بهترین فیلم هایی است که از موضع یک پسربچه به موضوع جنگ پرداخته می شود. این فیلم که زیر نظر کانون پرورش فکری ساخته شده بود تا سه سال امکان نمایش نیافت. و نهایتا بعد از پایان جنگ فیلم مجوز نمایش گرفت.

بعد از انقلاب یکی از فیلمسازانی که رها از تمامی نقدها ایستاد و برای بچه ها بی وقفه فیلم ساخت عباس کیارستمی بود که یکی از مهم ترین و مشهورترین فیلم های او به سفارش کانون است؛ فیلم خانه دوست کجاست که نه تنها یکی از بهترین فیلم های کیارستمی است بلکه یکی از بهترین فیلم های تاریخ سینمای ایران می تواند باشد.