يك كلوز آپ سي ساله از علي حاتمي

تصور كنيد بيست و سوم مرداد ماه در خيابان شاهپور، علي حاتمي به دنيا آمده است و مثل همه ما تا پا به جهان گذاشته، با اخمي غليظ گريه ميكرده و ما همه اين ها را از نزديك ترين نماي ممكن ميبينيم. حالا دوربين عقب و عقب تر مي آيد، علي حاتمي قد ميكشد و از دانشكده سينما و تئاتر دانشگاه تهران فارغ التحصيل مي شود. حداقل چهارده فيلم بلند سينمايي و مجموعه تلويزيوني را كارگرداني ميكند و در آخرين برداشت بزرگترين پروژه اش يعني سريال هزاردستان يك “كات” بلند ميگويد و چند سال بعد، روز چهاردهم آذر ماه سال هزار و سيصد و هفتاد و پنج، ما يك لانگ شات از چشم هاي بسته علي حاتمي ميبينيم. ما در اين مقاله از يلووال مديا سعي داريم به بررسي سبك فيلمبرداري اين كارگردان صاحب سبك سينماي ايران بپردازيم.

از “حسن كچل” تا “جهان پهلوان تختي“

علي حاتمي كار خود را از نويسندگي در تئاتر آغاز كرد و تعداد بسياري نيز از نمايشنامه هايش مورد توجه قرار گرفت. ” حسن كچل ” يكي از آنها بود كه سال چهل و هشت تبديل به اولين فيلم علي حاتمي شد. نصرت الله كني(تدوينگر، بازيگر و فيلمبردار) ، فيلمبرداري اين فيلم بلند موزيكال را بر عهده داشت. همكاري هايي كه علي حاتمي با فيلمبردار ها داشت، به قدري موفق بودند كه آوازه شان در سطح جهاني پر شده بود و بازخوردهاي مثبتي در پي داشت كه به بررسي آنها خواهيم پرداخت. آخرين همكاري اش را نيز با نعمت حقيقي در فيلم جهان پهلوان تختي داشت. جالب است بدانید علی حاتمی و نعمت حقیقی با هم دوست بودند و دقیقاً به همین دلیل علی حاتمی دوست نداشت در فیلم‌هایش از نعمت حقيقي به عنوان فیلمبردار استفاده کند. حاتمی و همسر نعمت حقيقي، یعنی لیلی گلستان در تلویزیون همکار و هم دوره بودند.

محمود كلاري و علي حاتمي

محمود كلاري: پيش از اين که من و علي حاتمي در مادر همکار شويم، سابقه همکاري با او در ساخت تيتراژ سريال هزاردستان را داشتيم. کاري بود که حدود دوماه روي آن وقت گذاشتيم. نميخواهم خواهم خيلي کليشه اي درباره زنده ياد حاتمي حرف زده باشم يا اين که چون بين ما نيست بخواهم اين طور بگويم، اما واقعيت اين است که علي حاتمي بسيار متفاوت بود. او فيلمسازي بود به معني واقعي مؤلف و روايت و تأليف خاص خودش را داشت و اين ها اساساً به خاطر خصوصيات فردي اش بود. اين طور نبود که فقط ماجرا در فيلم هاي او رخ بدهد، بلکه در پشت صحنه فيلم هاي او هم جرياني پررنگ حضور داشت و موقعيتي که ذاتا و ماهيتا براساس شکل گيري يک ضيافت بود. شما وقتي که به کار کردن با او در فيلمش دعوت مي شديد در واقع به يک ضيافت دعوت شده بوديد براي ساخت يک فيلم. ضيافتي که تمام دوره توليد يک فيلم را در بر مي گرفت.

محمود كلاري، فيلمبردار فيلم “مادر” بود. درباره همكاري اش با علي حاتمي در اين پروژه نيز ميگويد: شايد به نظر بيايد که ممکن است براي فيلمبرداري مادر چون همه آن در فضاي محدود يک خانه مي گذشت دچار مشکل شده باشم اما به نظرم آن قدر اين قصه متنوع نوشته شده بود که در فيلمبرداري اصلا چنين چيزي حس نمي شد. تنوع درون سکانس ها وجود داشت و هر سکانس شامل اتفاقات متنوعي بود. مثلا سکانس هايي داشتيم که در اتاق اکبر عبدي فيلمبرداري مي شد و در تمامي فضاي اين اتاق، قصه حضور داشت و حتي در انتهاي آن هم داستاني مي گذشت. يا در ته اتاق اتفاقي مي افتاد که ما را به فضاي ديگري مي برد. همين طور اتاق مادر، زيرزمين، طبقه پايين و راهروها و اتاق هاي پايين.

چشم سينماي ايران

یکی از چهره‌های سينما ي چند وجهی و در حال تحول ايران، كه در پيشرفت آن نقش به خصوصي داشته است، محمود کلاری فیلمبردار است، که برخی از تحسین‌شده‌ترین آثار اصغر فرهادی، عباس کیارستمی، علي حاتمي، محسن مخملباف، داریوش مهرجویی و جعفر پناهی را به نمایش گذاشته است. فراتر از این استادان مشهور، کلاری با کارگردانان جوان و نوظهور نیز همکاری داشته است و او را در وسعت وسیع سینمای ایران حضوری ثابت کرده است. او بدون هیچ پیش داوری به هر فیلم نزدیک می شود و برای هر کدام یک سبک بصری خاص طراحی می کند. از دوربین‌های دستی پویا گرفته تا مینیمالیسم شدید، حومه‌های آرام گرفته تا کلان‌شهرهای سنگ‌آلود، شات کوتاه تا بلند او از هیچ مرزی بی‌هراس است. کلاری در طول سه دهه به طور پیوسته نگاه منتقدين خارجي را به ایران معطوف کرده است. این نمایشگاه شامل 12 فیلم از سال 1375 تا کنون از 10 کارگردان از جمله خود کلاری است.

نقاش ماهر قاب هاي فيلم كمال الملك

همكاري كارساز ديگري كه بين علي حاتمي و يك فيلمبردار شكل گرفت، فيلم محبوب كمال الملك را شكل داد و فيلمبردار همراه، زنده ياد مهرداد فخيمي بود. فردي كه به عقيده بسياري از منتقدين، حتي در فيلم هاي كوتاهي كه ميساخت صاحب سبك خاص خودش بود. در فیلم نان کوچه (1349) ساخته عباس کیارستمی و فیلم سفر (1351) ساخته بهرام بیضایی، او توان و سبک خودش را تبدیل به بخشی قدرتمند در فیلم کرد. آنچه در این آثار برای اولین بار در سینمای ایران مشاهده شد و بعدها در دیگر آثاری که فخیمی پشت دوربین نشست به چشم می آمد، حرکت دوربین و قاب‌بندی‌های فوق العاده‌اش بود. این سبک که در آن او زندگی شخصیت‌ها را با حرکت دوربین دنبال می‌کرد حتی در آثار کارگردانان صاحب سبک و مولف سینمای ایران نیز قابل مشاهده است، هرچند حرکات دوربین او کاملا دراماتیزه، در خدمت اثر و حتی به بیان بهتر عنصری مهم و سازنده در فیلم است. فخیمی بعد از اینکه نگاتیوهای بهتری وارد عرصه فیلمبرداری شد، در رنگ‌سازی تصاویر نیز سبک و امضای خودش را داشت. آبی فیروزه ای زیبا و خاصی را می توان در اغلب فیلم های موخر او دید که به نوعی کاراکتر بصری کار او به شمار می‌آید. شايد اگر تعداد سيمرغ هايش را بشماريد، مسافران بهرام بيضايي را بهترين كار او بدانيد، اما همكاري او با حاتمي و زيبايي قاب بندي هايي كه در فيلم كمال الملك چشم مخاطب را ميدزدد، قابل كتمان نيست. مطالبي كه در اين مقاله از يلووال مديا خوانديد، چكيده اي بود از همكاري ها و سبك خاصي كه زنده ياد علي حاتمي در قاب بندي و فيلمبرداري آثارش پيش ميگرفت.