نگاهی به کتاب سینمای جان کاساوتیس نوشته بابک کریمی و سعیده طاهری

نوشتن درباره‌ی جان کاساوتیس همیشه کار خطرناکی است. خطر ساده‌سازی، خطر اسطوره‌سازی، و شاید از همه بدتر، خطر تبدیل‌کردن سینمایی زنده و پرآشوب به مجموعه‌ای از مفاهیم خشک و قابل‌طبقه‌بندی. کاساوتیس فیلم‌سازی نیست که به‌راحتی در قاب تحلیل جا بگیرد؛ سینمایش مثل آدم‌هایش است: متزلزل، عصبی، پر از شکست و در عین حال سرشار از زندگی.

کتاب «سینمای جان کاساوتیس» نوشته‌ی بابک کریمی و سعیده طاهری دقیقا در همین میدان مین قدم می‌گذارد؛ و مهم‌تر از آن، تا حد زیادی سالم از آن بیرون می‌آید. یلووال مدیا در این نوشتار کوتاه این کتاب را معرفی می‌کند.

کتابی درباره‌ی سینما، نه اسطوره

اولین نکته‌ای که در برخورد با این کتاب جلب توجه می‌کند، پرهیز آگاهانه‌اش از ساختن یک قهرمان دست‌نیافتنی است. کریمی و طاهری، کاساوتیس را نه پیامبر سینمای مستقل معرفی می‌کنند و نه نابغه‌ای یگانه که همه‌چیز را از نو اختراع کرده باشد. او در این کتاب، پیش از هر چیز یک فیلم‌ساز است: با وسواس‌ها، تناقض‌ها، شکست‌ها و سماجتی تحسین‌برانگیز.

این رویکرد، کتاب را از بسیاری از نوشته‌های شتاب‌زده دربارهی سینمای مستقل جدا می‌کند؛ نوشته‌هایی که بیشتر شیفته‌ی افسانه‌ی «فیلم‌سازی خارج از سیستم» هستند تا خود فیلم‌ها.

سینما از دل بازیگر شروع می‌شود

اگر بخواهیم یک هسته‌ی مرکزی برای این کتاب پیدا کنیم، بدون تردید باید به بازیگری اشاره کنیم. نویسندگان به‌درستی تشخیص داده‌اند که ورود به جهان کاساوتیس بدون عبور از بازیگر، راه به جایی نمی‌برد. این سینما با بدن، صدا، مکث، انفجار عصبی و سکوت‌های ناراحت‌کننده ساخته شده است.

تحلیل فیلم‌هایی مثل Faces؛ A Woman Under the Influence؛ Opening Night نشان می‌دهد که چگونه بازیگر در سینمای کاساوتیس صرفا ابزار نیست؛ او شریک خلاق است. دوربین لرزان، قاب‌های ناتمام و دیالوگ‌هایی که گاه به نظر می‌رسد از کنترل خارج شده‌اند، همه در خدمت ثبت لحظه‌ای هستند که احساس، پیش از آنکه مهار شود، فوران می‌کند.

کتاب به‌خوبی توضیح می‌دهد که چرا بازی‌های به‌ظاهر شلخته یا اغراق‌شده‌ی بازیگران کاساوتیس، نه نشانه‌ی ضعف، بلکه بخشی از منطق درونی سینمای اوست.

روایت؟ یا زندگی همان‌طور که هست

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب، پرداختن به مسئله‌ی روایت است. کاساوتیس فیلم‌سازی نیست که به «داستان» به معنای کلاسیک آن علاقه داشته باشد. نه قهرمان دارد، نه گره‌گشایی، نه پایانی که خیالت را راحت کند. کریمی و طاهری این ویژگی را نه به‌عنوان نقص، بلکه به‌مثابه انتخابی آگاهانه تحلیل می‌کنند.

در سینمای کاساوتیس، روایت جای خود را به تراکم موقعیت‌های عاطفی می‌دهد. آدم‌ها دور خودشان می‌چرخند، اشتباه می‌کنند، تکرار می‌کنند و اغلب هیچ‌چیز حل نمی‌شود. کتاب در تحلیل فیلم Husbands به‌خوبی نشان می‌دهد که این سرگشتگی، فقط مضمون نیست؛ خود فرم فیلم هم سرگردان است.

دوربین عصبی، اخلاق انسانی

کتاب در تحلیل سبک بصری کاساوتیس، از کلی‌گویی پرهیز می‌کند. دوربین روی دست، قاب‌های شلوغ و نورپردازی خشن، نه به‌عنوان ژست‌های زیبایی‌شناسانه، بلکه به‌عنوان ابزارهایی اخلاقی بررسی می‌شوند؛ ابزارهایی برای نزدیک‌شدن به انسان، حتی اگر این نزدیکی ناراحت‌کننده باشد.

این نگاه اخلاقی به فرم، از نقاط قوت جدی کتاب است. سینمای کاساوتیس در اینجا نه سینمای «واقع‌گرایی اجتماعی» است و نه تجربه‌گرایی فرمال صرف؛ بلکه سینمایی است که می‌خواهد به انسان وفادار بماند، حتی وقتی این وفاداری زشت، دردناک یا آشفته از کار درمی‌آید.

لحن نوشتار: جدی، اما زنده

از نظر لحن، کتاب موفق می‌شود تعادلی قابل‌قبول میان تحلیل جدی و نوشتار خواندنی برقرار کند. متن نه آن‌قدر دانشگاهی است که خواننده علاقه‌مند را پس بزند و نه آن‌قدر ساده که عمق موضوع را قربانی کند. حضور بابک کریمی ــ به‌عنوان بازیگری که تجربه زیسته از کار با بدن و نقش دارد ــ در جای‌جای متن حس می‌شود. تحلیل‌ها اغلب از دل عمل بیرون می‌آیند، نه صرفا از دل نظریه. در کنار آن، انسجام تحلیلی و دقت مفهومی سعیده طاهری به متن شکل و ستون فقرات می‌دهد.

جاهایی که می‌شد جلوتر رفت

کتاب با همه‌ی امتیازهایش، کتاب بی‌نقصی نیست. شاید مهم‌ترین ضعف آن، کم‌رنگ‌بودن مواجهه با نقدهای جدی علیه کاساوتیس باشد. کتاب بیشتر در مقام دفاع می‌ایستد تا جدل. اتهام‌هایی مثل خودشیفتگی فرمی، تکرار موقعیت‌ها یا محدودماندن جهان فیلم‌ها، می‌توانستند صریح‌تر و چالشی‌تر بررسی شوند.

همچنین جای گفت‌وگویی گسترده‌تر با سینمای اروپا از موج نو فرانسه تا برگمان در کتاب خالی است؛ نسبتی که می‌توانست افق تحلیل را بازتر کند.

چرا این کتاب مهم است؟

در فضای فارسی‌زبان، منابع جدی درباره‌ی جان کاساوتیس انگشت‌شمارند. از این نظر، «سینمای جان کاساوتیس» فقط یک کتاب دربارهی یک فیلم‌ساز نیست؛ تمرینی برای جور دیگری دیدن سینماست. کتاب به ما یادآوری می‌کند که سینما همیشه قرار نیست تمیز، منظم و دلپذیر باشد. گاهی باید کثیف شود، بلرزد و نفس‌نفس بزند.

در آخر:

«سینمای جان کاساوتیس» نوشته بابک کریمی و سعیده طاهری، کتابی است که به‌جای رام‌کردن یک سینمای سرکش، سعی می‌کند با آن همراه شود. کتاب نه نسخه می‌پیچد، نه نتیجه‌گیری‌های قطعی تحویل می‌دهد. درست مثل خود فیلم‌های کاساوتیس، مخاطب را در وضعیت ناآرامی رها می‌کند که شاید بهترین حالت برای فکر کردن به سینما باشد. اگر سینما را جایی می‌دانید که انسان، با همه‌ی ضعف‌ها و تناقض‌هایش، هنوز ارزش نگاه‌کردن دارد، این کتاب می‌تواند همراه خوبی برای شما باشد.